Por uma História das Teorias em 
Arquitetura e Urbanismo 
RENASCIMENTO E BARROCO 
uma revisão 
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
História da Arquitetura e Urbanismo 2 
Dialética Teorias e Práticas 
Ao longo do tempo 
HISTÓRIA DAS TEORIAS 
em Arquitetura e Urbanismo 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
Intenção: História das Teorias em Arquitetura e Urbanismo 
Ruptura e Reflexão sobre o sentido linear da 
narrativa; 
Foco na compreensão da transformação do 
conceito de cidade através das arquiteturas; 
Horizontalidade com a prática de projeto, 
apresentando a história como possibilidade 
ferramental; 
Extrair conceitos dos períodos estudados 
(análise) para maior consistência no processo de 
síntese (projeto). 
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
-aaaapppprrrrooooxxxx.... 1111777700000000 – 1111555500000000aaaaCCCC - SSSSttttoooonnnnhhhheeeennnnggggeeee 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
____MMMMEEEESSSSOOOOPPPPOOOOTTTTÂÂÂÂMMMMIIIIAAAA -- UUUURRRR 
____EEEERRRRBBBBIIIILLLL 
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
____EEEEGGGGIIIITTTTOOOO 
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss 
_Edifícios concebidos como objetos de arte tridimensionais. 
_A cidade caracterizou-se pelos espaços configurado por estes edifícios. Na 
configuração dos espaços cívicos.
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss 
TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaa e pppprrrrááááttttiiiiccccaaaa | RRRReeeellllaaaaççççõõõõeeeessss eeeeddddiiiiffff. EEEEssssppppaaaaççççoooo uuuurrrrbbbbaaaannnnoooo | ccccoooorrrrppppoooo tttteeeeóóóórrrriiiiccccoooo rrrreeeeccccoooonnnnhhhheeeecccciiiiddddoooo | CCCCiiiiddddaaaaddddeeee iiiiddddeeeeaaaallll
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
_1º regulamentação urbanística_ROMA 
regras, posturas, interdições e obrigações, controle de demolições e 
construções, circulações, abastecimento de água e crescimento urbano, 
estabelecimento de taxas de administração e gestão urbana – burocracia 
_poder se representava em grandes obras 
_zoneamento e habitação (insulae e domus) 
_lugares públicos para reuniões – circus maximus 
teatros, termas,circus, dimensões que só reapareceriam nas exposições do 
final do séc XIX. 
_obras de infra-estrutura como objetos de arte 
pontes, aquedutos, canais 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss 
categorias de elementos morfológico que já cccaaattteeegggooorrriiiaaasss dddeee eeellleeemmmeeennntttooosss mmmooorrrfffooolllóóógggiiicccooo qqquuueee jjjááá eeeessssttttããããoooo eeeevvvviiiiddddeeeennnntttteeeessss:::: rua, lugar de 
comércio, de circulação, praça (ágora ou o fórum), monumentos, obras de 
infra.
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss 
RENASCIMENTO 
-Ascensão Burguesia 
-Humanismo 
-Itália: domínio comercial e atividades financeiras 
-1450: imprensa. Johannes Gutenberg 
-1452: De Readficatoria Alberti. 
-1458: Primeira Publicação de Vitrúvio. 
DESCOBRIMENTOS + IMPRENSA + PERSPECTIVA 
O ESPÍTITO DA ÉPOCA (ZEITGEIST)
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
-BUSCA DE UMA ORDEM - LEI 
-Reflexão matemática sobre a métrica românica e gótica 
-DISCIPLINA CONTRA: 
CASUALIDADE DO ROMÂNICO 
A INCOMENSURABILIDADE DO GÓTICO 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
-Projeto + Execução 
-Ordem da construção: 
-PROPORÇÃO + METRICIDADE + MATERIAIS 
-UTILIZAR ELEMENTOS CONSTRUTIVOS – ANTIG. CLÁSSICA 
COM RIGOR INTELECTUAL PARA RECONHECÊ-LOS E 
MODIFICÁ-LOS. 
-ANÁLISE E SÍNTESE 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
-Palazzo Strozzi. 
Benedetto da Maiano. 
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss 
-COM BRUNELLESCHI: Não é mais o edifício que possui o 
homem, mas este que, aprendendo a lei simples do espaço, 
possui o segredo do edifício. (ZEVI)
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss 
-BRUNELLESCHI: regularidade espacial. 
SPEDALE DEGLI INNOCENTI 
Florença 
A loggia é formada por abóbodas, ou pequenas cúpulas de base clássica simples.
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss 
-ALBERTI: regularidade na superfície. Palazzo Rucelai.
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
-Tempietto BRAMANTE: Roma 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
-A cidade e o RENASCIMENTO 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss 
Desejo de ordem e disciplina 
Forma subordinada a unidade (radiocentrismo) 
O Urbanismo no Renascimento se manifestará: 
Construção de sistemas de fortificação (expansões marítimas) 
Modificação de Zonas na cidade: Criação de espaços públicos, 
praças e ruas retilíneas. 
Reestruturação urbana com novas redes viárias, novos bairros. 
Expansão urbana (quadras regulares)
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss 
TTTTeeeeóóóórrrriiiiccccoooossss - UUUUrrrrbbbbaaaannnniiiissssmmmmoooo nnnnoooo sssséééécccc XXXXVVVV 
Antônio Averlino Filarete (Florença- nasce em 1400) 
concepção da cidade ideal em estrela, tratado redigido a serviço do Duque 
de Milão. 
Alberti (Florença 1404): a cidade ideal é um octágono regular, com uma 
praça octagonal no centro de onde partem oito ruas cortadas por vias 
anulares concêntricas de traçado ortogonal. 
Francisco Giorgio Martini (1429)- Siena- Plano da cidade em função do sítio, 
cidade ideal é um octágono regular.
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss 
A prática efetiva da planificação urbana vai se dar no século XVI , com a 
criação de cidades novas, por razões militares ou de poder, onde se 
aplicam os princípios urbanísticos renascentistas. A dimensão militar 
conduz a estruturas em forma de estrela que permitem um melhor 
controle da cidade. Se reintroduz planos geométricos, radiais ou 
ortogonais. 
A partir do século XVII todas as realizações serão influenciadas pelo 
Renascimento. A Europa entra em definitivo numa nova era cultural e 
estética cujos princípios no campo urbanístico e arquitetônico só seriam 
definitivamente abandonados no século XX, com o movimento moderno.
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss 
A AGENDA DO “URBANISMO”: 
1) RECUSA AO GIGANTISMO URBANO: As cidades não podem ultrapassar uma 
certa dimensão. Paris 500.000 habitantes: são estabelecidas normas para evitar o 
crescimento urbano. Evoca-se as dificuldades de abastecimento, as dificuldades 
de assegurar a ordem pública e o bom funcionamento da administração, as 
dificuldades de comunicação quando a cidade torna-se muito extensa. 
2) OS IMPERATIVOS DA CIRCULAÇÃO: Necessidade de ruas largas e retas através 
das quais possa se estabelecer uma comunicação entre os diferentes bairros. 
3) AS EXIGÊNCIAS DE SALUBRIDADE: a) a circulação de ar, para a qual devem ser 
alargadas as ruas e limitada a altura das casas, devem ser também construídos 
jardins e passeios públicos que facilitem a circulação do ar. b) a higiene urbana: 
identificação de atividades que são fontes de poluição do ar e estabelecimento de 
normas para localizá-las em lugares específicos; criação de redes de esgoto. c) 
separação dos vivos e dos mortos- criação de cemitérios 
4) OS EQUIPAMENTOS URBANOS: igrejas, hospitais, administração pública, 
mercados, teatros;
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss 
O URBANISMO DO PRIMEIRO RENASCIMENTO (SEC XV) 
O BARROCO (SEC XVI) 
O CLÁSSICO (SÉCULOS XVII E XVIII): apogeu do urbanismo clássico, a 
influência francesa substitui a italiana.
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss 
O BARROCO: ex. Papa Sisto V (1585-1590): 
organização do espaço na escala global de uma cidade 
visam dar ordem a um organismo heterogêneo, onde convivem ruínas 
antigas, bairros medievais e monumentos modernos. 
As ações: aberturas de duas vias radiais que cruzam a cidade, mais um 
conjunto de diagonais que procura reunir os pontos mais significativos, por 
meio de alinhamentos retos. 
Características Gerais: 
-estimular a convergência do olhar através da perspectiva - PAISAGEM 
- valorização de monumentos – ARTE URBANA 
- espaço estruturado em elipse ou meio círculo - COMPOSIÇÃO 
- jogo plástico das fachadas / simetria na arquitetura – RELAÇÃO ARQ/CIDD 
- programa, uniformidade - FUNCIONALISMO 
- cenografia dos ambientes, palco do poder – CIDADE ARTEFATO
Vista aérea de Roma 
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
Vista aérea de Roma 
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss 
Na França o URBANISMO CLÁSSICO fez tudo para eliminar a cidade 
medieval, pois a questiona sobre a "ausência" de ordem. No século XVI, a 
cidade ultrapassa os muros e chega a 300.000 habitantes. 
Reflete uma vontade de criar conjuntos urbanos completos, ou mesmo novas 
cidades, perfeitamente coerentes com princípios de ordem e de racionalismo. 
Obras realizadas ao longo dos séculos XVII –XVIII: 
- Cenografia dos ambientes - montada para exaltar o príncipe 
-Ampliação do Palácio do Louvre (Louis XIII e Louis XIV) 
-Louis XIV, maiores reformas, longo reinado: 
-Novas edificações, Place des Victoires, Place Vendome, Palácio dos Invalides, 
derrubada das muralhas, substituída por uma coroa de árvores, 500.000 
habitantes. 
- Construção progressiva do Palácio de Versalhes para onde se transfere a 
Corte.
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
Plano de Paris, 1717 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss 
Jardins de Versailles a partir do eixo de simetria da fachada posterior do palácio
Plano do Palácio de Versalhes e dos jardins, desenhado em 1746, pelo abade Delagrive, geógrafo da 
Cidade de Paris 
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
Palácio (por Le Vau e Hardouin-Mansart) e Jardins (por Le Notre) de Versalles sob 
Luís XIV, iniciado em 1660 
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss 
A ESTÉTICA URBANA: 
-Ruas retilíneas criando perspectiva monumental. 
-Os eixos destas ruas são orientados para pontos fortes como igrejas, 
castelos, torres ou grandes monumentos. 
-Aumento da visibilidade do espaço urbano, pois os visitantes e pedestres 
podem se orientar mais facilmente no espaço, através das vias e dos pontos 
de referência. 
-O traçado urbano sempre deve corresponder a uma figura geométrica 
regular. 
-regularidade através de um modelo arquitetural obrigatório ao qual devem 
obedecer todas as construções de uma rua, de uma praça , ou mesmo de 
uma cidade inteira.
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss 
A CCCCOOOOMMMMPPPPOOOOSSSSIIIIÇÇÇÇÃÃÃÃOOOO UUUURRRRBBBBAAAANNNNAAAA CCCCLÁÁÁÁSSSSSSSSIIIICCCCAAAA: 
complementaridade entre os três elementos geradores principais: O TRAÇADO 
RETILÍNEO, a QUADRÍCULA (quarteirão) e a PRAÇA (ágora). 
Por uma História das Teorias... 
Planejamento Renascentista/Barroco 
vs. 
Planejamento moderno e bidimensional de Setores
Place Dauphine - planta 
Estátua eqüestre de Henrique IV 
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
Place des Vosges – dedicada a Luis XIII - exemplo de ordenamento urbano europeu, por Baptiste du 
Cerceau sob Henrique IV (Paris, 1612) 
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss 
Rue de Rivoli, Paris 
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
ufjf – faculdade de engenharia – departamento de arquitetura e urbanismo – EVAU I – Prof. Carlos Eduardo Ribeiro
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss 
EEEElllleeeemmmmeeeennnnttttoooossss mmmmoooorrrrffffoooollllóóóóggggiiiiccccoooossss ccccoooonnnnssssttttaaaannnntttteeeessss ddddoooo RRRREEEENNNNAAAASSSSCCCCIIIIMMMMEEEENNNNTTTTOOOO aaaattttéééé oooo ssssééééccccuuuulllloooo XXXXIIIIXXXX.... 
AS FORTIFICAÇÕES: sistemas de fortificações com fossos rampas, baluartes e 
muralhas, mais sofisticadas que as muralhas medievais. A forma da cidade 
renascentista é condicionada pelas fortificações que assumiram grande 
importância física e visual. Elas impedem o crescimento da cidade, tendo 
como consequência a elevação das densidades, favorecendo a urbanidade e a 
vida social. 
A RUA RENASCENTISTA terá um percurso retilíneo, que mantém a função de 
acesso aos edifícios, mas será pela primeira vez, eixo de perspectiva, traço de 
união e de valorização entre os elementos urbanos. Ela deixa de ser apenas 
um percurso funcional, para se tornar um percurso visual, decorativo, 
organizador de efeitos cênicos e estéticos. 
O TRAÇADO RETICULAR, A QUADRÍCULA: o uso da quadrícula geométrica 
vai constituir um outro elemento importante da forma urbana; ela serve as 
necessidades distributivas, de organização habitacional e de divisão cadastral, 
e adapta-se com perfeição ao ideal renascentista de uniformização estética e 
disciplina racional
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss 
A FACHADA: reflete uma preocupação com a ordem visual, que fora 
esquecida na Idade Média. A fachada dos edifícios vai definir-se como 
elemento do espaço urbano, em razão do cuidado no seu desenho e 
organização. SIMETRIA E RITMO. Estes princípios, aplicados a vários lotes, 
conferirão ao espaço urbano uma grande unidade, produzindo requintados e 
elegantes conjuntos, unidade estética e visual. Um planejamento que garante 
a unidade da fachada, e deixa liberdade arquitetônica para o interior. 
EDIFÍCIOS SINGULARES: torna-se uma peça fundamental do sistema urbano, 
pela sua individualidade , expressão e posicionamento de destaque no espaço 
urbano. 
MONUMENTOS: peça individual, arquitetônica ou escultórica, com 
posicionamento destacado e gerador de forma urbana, o monumento é de 
certo modo, uma invenção renascentista. A escultura, o obelisco, a fonte , o 
arco do triunfo serão utilizados para o embelezamento urbano, unindo as 
vezes uma significação utilitária, ou apenas com significações religiosas, 
sociais, políticas e culturais. É a partir do renascimento e do barroco que a 
cidade se tornam lugar de significações e da ostentação do poder.
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss 
ufjf – faculdade de engenharia – departamento de arquitetura e urbanismo – EVAU I – Prof. Carlos Eduardo Ribeiro
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss 
O QUARTEIRÃO: delimitado por vias que se subdivide em lotes e edificações, 
assume formas, dimensões e volumes diferentes de acordo com seu 
posicionamento na estrutura urbana: 
. quarteirão irregular, com resultado intersticial ou resíduo ocasional 
dos traçados, assumindo formas irregulares. 
. quarteirão regular, elemento morfológico de base, gerador do 
espaço urbano por multiplicação ou por repetição. 
OS JARDINS: é no período clássico/barroco que se estrutura a arte do 
paisagismo. Os elementos vegetais apoiados em elementos construídos estão 
presentes nas composições urbanas.
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss 
A ARQUITETURA BARROCA 
-Evolução espacial do século XV se desenvolve para 
os motivos volumétricos. 
-A UTOPIA DO SEC. XVI: regra para o BELO (?). 
- criação de variedades temáticas do espaço simétrico. 
- Afirmação da centralidade e das relações entre as 
partes do edifício.
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss 
Igreja de Sant’Andrea al Quirinale, por Bernini (Roma, 1658-1678)
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss 
- NOVO SENTIDO À VOLUMETRIA 
-equilíbrio plástico e formal da massa construída 
- preferência pelo conjunto sólido e monumental 
Igreja Gesú, Vignola – 
idéia de fundir a nave da 
basílica medieval com um 
edifício planificado típico 
da Alta Renascença 
(Roma, início em 1568)
Francesco Borromini 
1599 1667 
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
PLANO 
ESPAÇO 
VOLUMETRIA 
DECORAÇÃO 
DEIXAM DE SER DISCURSO DE CONCEPÇÃO 
SENTENÇA 
MODELO 
IMPOSIÇÃO 
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
ideal gótico do espaço infinito 
ESPIGÕES EVIDENTES 
GOMOS NUTROS 
LINHAS DE FORÇA EVIDENTES 
CÚPULA “FLUTUA” COMO UM GESTO SUTIL 
ESPIGÕES SE MULTIPLICAM 
GOMOS DECORADOS 
SEM LINHAS DE FORÇA. ESPIGÕES E GOMOS SE UNEM PARA FORMAR 
UMA MESMA MASSA PLÁSTICA 
IMBRICADA NO CORPO DA BASÍLIA, COM AS COLUNAS GEMINADAS
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss 
CENAS DE UM PRÓXIMO CAPÍTULO...
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
40 anos depois... 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 
CCCCEEEENNNNTTTTRRRRAAAALIIIIDDDDAAAADDDDEEEE 
DDDDIIIISSSSPPPPEEEERRRRSSSSÃÃÃÃOOOO 
CCCCOOOONNNNCCCCEEEENNNNTTTTRRRRAAAAÇÇÇÇÃÃÃÃOOOO 
HHHHIIIIGGGGIIIIEEEENNNNIIIIZZZZAAAAÇÇÇÇÃÃÃÃOOOO 
EEEEXXXXPPPPAAAANNNNSSSSÃÃÃÃOOOO 
MMMMOOOOBBBBIIIILIIIIDDDDAAAADDDDEEEE 
FFFFRRRRAAAAGGGGMMMMEEEENNNNTTTTAAAAÇÇÇÇÃÃÃÃOOOO 
CCCCOOOONNNNTTTTRRRROOOOLEEEE 
SSSSEEEEGGGGMMMMEEEENNNNTTTTAAAAÇÇÇÇÃÃÃÃOOOO 
PPPPAAAARRRRTTTTIIIICCCCIIIIPPPPAAAAÇÇÇÇÃÃÃÃOOOO 
RRRRUUUUPPPPTTTTUUUURRRRAAAA 
SSSSAAAALUUUUBBBBRRRRIIIIDDDDAAAADDDDEEEE 
DDDDEEEENNNNSSSSIIIIDDDDAAAADDDDEEEE 
PPPPRRRROOOOMMMMEEEENNNNAAAADDDDEEEE 
OOOORRRRGGGGAAAANNNNIIIIZZZZAAAAÇÇÇÇÃÃÃÃOOOO 
RRRREEEEGGGGUUUULAAAAMMMMEEEENNNNTTTTAAAAÇÇÇÇÃÃÃÃOOOO 
TTTTEEEEMMMMPPPPOOOO 
SSSSUUUUSSSSTTTTEEEENNNNTTTTAAAABBBBIIIILIIIIDDDDAAAADDDDEEEE 
MMMMEEEEMMMMÓÓÓÓRRRRIIIIAAAA 
FFFFLUUUUXXXXOOOO 
IIIIDDDDEEEENNNNTTTTIIIIDDDDAAAADDDDEEEE 
FFFFUUUUNNNNÇÇÇÇÕÕÕÕEEEESSSS 
UUUUSSSSOOOOSSSS 
ZZZZOOOONNNNEEEEAAAAMMMMEEEENNNNTTTTOOOO 
HHHHOOOOMMMMOOOOGGGGEEEEIIIINNNNIIIIZZZZAAAAÇÇÇÇÃÃÃÃOOOO 
PPPPAAAAIIIISSSSAAAAGGGGEEEENNNNSSSS 
PPPPEEEERRRRMMMMAAAANNNNÊÊÊÊNNNNCCCCIIIIAAAASSSS 
PPPPOOOODDDDEEEERRRR 
CCCCOOOOMMMMPPPPOOOOSSSSIIIIÇÇÇÇÃÃÃÃOOOO 
MMMMOOOORRRRFFFFOOOOLOOOOGGGGIIIIAAAA 
DDDDIIIISSSSCCCCIIIIPPPPLIIIINNNNAAAA 
MMMMOOOODDDDEEEERRRRNNNNIIIIDDDDAAAADDDDEEEE PPPPEEEERRRRIIIIFFFFEEEERRRRIIIIAAAA 
UUUUTTTTOOOOPPPPIIIIAAAA 
TTTTOOOOTTTTAAAALIIIIDDDDAAAADDDDEEEE 
UUUUNNNNIIIIDDDDAAAADDDDEEEE 
AAAADDDDEEEENNNNSSSSAAAAMMMMEEEENNNNTTTTOOOO 
EEEESSSSTTTTÉÉÉÉTTTTIIIICCCCAAAA 
PPPPRRRROOOOPPPPOOOORRRRÇÇÇÇÃÃÃÃOOOO 
RRRRIIIITTTTMMMMOOOO 
EEEESSSSPPPPAAAACCCCIIIIAAAALIIIIDDDDAAAADDDDEEEE 
TTTTEEEEAAAATTTTRRRRAAAALIIIIDDDDAAAADDDDEEEE 
ZZZZOOOONNNNEEEEAAAAMMMMEEEENNNNTTTTOOOO 
EEEEIIIIXXXXOOOOSSSS 
FFFFOOOOCCCCOOOO 
DDDDIIIIRRRREEEEÇÇÇÇÃÃÃÃOOOO 
PPPPAAAARRRRTTTTIIIIÇÇÇÇÃÃÃÃOOOO 
PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss

Hau2 aula01

  • 1.
    Por uma Históriadas Teorias em Arquitetura e Urbanismo RENASCIMENTO E BARROCO uma revisão HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 2.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss História da Arquitetura e Urbanismo 2 Dialética Teorias e Práticas Ao longo do tempo HISTÓRIA DAS TEORIAS em Arquitetura e Urbanismo PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 3.
    Intenção: História dasTeorias em Arquitetura e Urbanismo Ruptura e Reflexão sobre o sentido linear da narrativa; Foco na compreensão da transformação do conceito de cidade através das arquiteturas; Horizontalidade com a prática de projeto, apresentando a história como possibilidade ferramental; Extrair conceitos dos períodos estudados (análise) para maior consistência no processo de síntese (projeto). HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 4.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss -aaaapppprrrrooooxxxx.... 1111777700000000 – 1111555500000000aaaaCCCC - SSSSttttoooonnnnhhhheeeennnnggggeeee PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 5.
    ____MMMMEEEESSSSOOOOPPPPOOOOTTTTÂÂÂÂMMMMIIIIAAAA -- UUUURRRR ____EEEERRRRBBBBIIIILLLL HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 6.
    ____EEEEGGGGIIIITTTTOOOO HHHHAAAAUUUU IIIIIIII– PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 7.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 8.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss _Edifícios concebidos como objetos de arte tridimensionais. _A cidade caracterizou-se pelos espaços configurado por estes edifícios. Na configuração dos espaços cívicos.
  • 9.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaa e pppprrrrááááttttiiiiccccaaaa | RRRReeeellllaaaaççççõõõõeeeessss eeeeddddiiiiffff. EEEEssssppppaaaaççççoooo uuuurrrrbbbbaaaannnnoooo | ccccoooorrrrppppoooo tttteeeeóóóórrrriiiiccccoooo rrrreeeeccccoooonnnnhhhheeeecccciiiiddddoooo | CCCCiiiiddddaaaaddddeeee iiiiddddeeeeaaaallll
  • 10.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 11.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss _1º regulamentação urbanística_ROMA regras, posturas, interdições e obrigações, controle de demolições e construções, circulações, abastecimento de água e crescimento urbano, estabelecimento de taxas de administração e gestão urbana – burocracia _poder se representava em grandes obras _zoneamento e habitação (insulae e domus) _lugares públicos para reuniões – circus maximus teatros, termas,circus, dimensões que só reapareceriam nas exposições do final do séc XIX. _obras de infra-estrutura como objetos de arte pontes, aquedutos, canais PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 12.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss categorias de elementos morfológico que já cccaaattteeegggooorrriiiaaasss dddeee eeellleeemmmeeennntttooosss mmmooorrrfffooolllóóógggiiicccooo qqquuueee jjjááá eeeessssttttããããoooo eeeevvvviiiiddddeeeennnntttteeeessss:::: rua, lugar de comércio, de circulação, praça (ágora ou o fórum), monumentos, obras de infra.
  • 13.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 14.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 15.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss RENASCIMENTO -Ascensão Burguesia -Humanismo -Itália: domínio comercial e atividades financeiras -1450: imprensa. Johannes Gutenberg -1452: De Readficatoria Alberti. -1458: Primeira Publicação de Vitrúvio. DESCOBRIMENTOS + IMPRENSA + PERSPECTIVA O ESPÍTITO DA ÉPOCA (ZEITGEIST)
  • 16.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss -BUSCA DE UMA ORDEM - LEI -Reflexão matemática sobre a métrica românica e gótica -DISCIPLINA CONTRA: CASUALIDADE DO ROMÂNICO A INCOMENSURABILIDADE DO GÓTICO PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 17.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss -Projeto + Execução -Ordem da construção: -PROPORÇÃO + METRICIDADE + MATERIAIS -UTILIZAR ELEMENTOS CONSTRUTIVOS – ANTIG. CLÁSSICA COM RIGOR INTELECTUAL PARA RECONHECÊ-LOS E MODIFICÁ-LOS. -ANÁLISE E SÍNTESE PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 18.
    -Palazzo Strozzi. Benedettoda Maiano. HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 19.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss -COM BRUNELLESCHI: Não é mais o edifício que possui o homem, mas este que, aprendendo a lei simples do espaço, possui o segredo do edifício. (ZEVI)
  • 20.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss -BRUNELLESCHI: regularidade espacial. SPEDALE DEGLI INNOCENTI Florença A loggia é formada por abóbodas, ou pequenas cúpulas de base clássica simples.
  • 21.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss -ALBERTI: regularidade na superfície. Palazzo Rucelai.
  • 22.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss -Tempietto BRAMANTE: Roma PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 23.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss -A cidade e o RENASCIMENTO PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss Desejo de ordem e disciplina Forma subordinada a unidade (radiocentrismo) O Urbanismo no Renascimento se manifestará: Construção de sistemas de fortificação (expansões marítimas) Modificação de Zonas na cidade: Criação de espaços públicos, praças e ruas retilíneas. Reestruturação urbana com novas redes viárias, novos bairros. Expansão urbana (quadras regulares)
  • 24.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss TTTTeeeeóóóórrrriiiiccccoooossss - UUUUrrrrbbbbaaaannnniiiissssmmmmoooo nnnnoooo sssséééécccc XXXXVVVV Antônio Averlino Filarete (Florença- nasce em 1400) concepção da cidade ideal em estrela, tratado redigido a serviço do Duque de Milão. Alberti (Florença 1404): a cidade ideal é um octágono regular, com uma praça octagonal no centro de onde partem oito ruas cortadas por vias anulares concêntricas de traçado ortogonal. Francisco Giorgio Martini (1429)- Siena- Plano da cidade em função do sítio, cidade ideal é um octágono regular.
  • 25.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss A prática efetiva da planificação urbana vai se dar no século XVI , com a criação de cidades novas, por razões militares ou de poder, onde se aplicam os princípios urbanísticos renascentistas. A dimensão militar conduz a estruturas em forma de estrela que permitem um melhor controle da cidade. Se reintroduz planos geométricos, radiais ou ortogonais. A partir do século XVII todas as realizações serão influenciadas pelo Renascimento. A Europa entra em definitivo numa nova era cultural e estética cujos princípios no campo urbanístico e arquitetônico só seriam definitivamente abandonados no século XX, com o movimento moderno.
  • 26.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss A AGENDA DO “URBANISMO”: 1) RECUSA AO GIGANTISMO URBANO: As cidades não podem ultrapassar uma certa dimensão. Paris 500.000 habitantes: são estabelecidas normas para evitar o crescimento urbano. Evoca-se as dificuldades de abastecimento, as dificuldades de assegurar a ordem pública e o bom funcionamento da administração, as dificuldades de comunicação quando a cidade torna-se muito extensa. 2) OS IMPERATIVOS DA CIRCULAÇÃO: Necessidade de ruas largas e retas através das quais possa se estabelecer uma comunicação entre os diferentes bairros. 3) AS EXIGÊNCIAS DE SALUBRIDADE: a) a circulação de ar, para a qual devem ser alargadas as ruas e limitada a altura das casas, devem ser também construídos jardins e passeios públicos que facilitem a circulação do ar. b) a higiene urbana: identificação de atividades que são fontes de poluição do ar e estabelecimento de normas para localizá-las em lugares específicos; criação de redes de esgoto. c) separação dos vivos e dos mortos- criação de cemitérios 4) OS EQUIPAMENTOS URBANOS: igrejas, hospitais, administração pública, mercados, teatros;
  • 27.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss O URBANISMO DO PRIMEIRO RENASCIMENTO (SEC XV) O BARROCO (SEC XVI) O CLÁSSICO (SÉCULOS XVII E XVIII): apogeu do urbanismo clássico, a influência francesa substitui a italiana.
  • 28.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss O BARROCO: ex. Papa Sisto V (1585-1590): organização do espaço na escala global de uma cidade visam dar ordem a um organismo heterogêneo, onde convivem ruínas antigas, bairros medievais e monumentos modernos. As ações: aberturas de duas vias radiais que cruzam a cidade, mais um conjunto de diagonais que procura reunir os pontos mais significativos, por meio de alinhamentos retos. Características Gerais: -estimular a convergência do olhar através da perspectiva - PAISAGEM - valorização de monumentos – ARTE URBANA - espaço estruturado em elipse ou meio círculo - COMPOSIÇÃO - jogo plástico das fachadas / simetria na arquitetura – RELAÇÃO ARQ/CIDD - programa, uniformidade - FUNCIONALISMO - cenografia dos ambientes, palco do poder – CIDADE ARTEFATO
  • 29.
    Vista aérea deRoma HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 30.
    Vista aérea deRoma HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 31.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 32.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 33.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 34.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 35.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 36.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 37.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 38.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss Na França o URBANISMO CLÁSSICO fez tudo para eliminar a cidade medieval, pois a questiona sobre a "ausência" de ordem. No século XVI, a cidade ultrapassa os muros e chega a 300.000 habitantes. Reflete uma vontade de criar conjuntos urbanos completos, ou mesmo novas cidades, perfeitamente coerentes com princípios de ordem e de racionalismo. Obras realizadas ao longo dos séculos XVII –XVIII: - Cenografia dos ambientes - montada para exaltar o príncipe -Ampliação do Palácio do Louvre (Louis XIII e Louis XIV) -Louis XIV, maiores reformas, longo reinado: -Novas edificações, Place des Victoires, Place Vendome, Palácio dos Invalides, derrubada das muralhas, substituída por uma coroa de árvores, 500.000 habitantes. - Construção progressiva do Palácio de Versalhes para onde se transfere a Corte.
  • 39.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss Plano de Paris, 1717 PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 40.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss Jardins de Versailles a partir do eixo de simetria da fachada posterior do palácio
  • 41.
    Plano do Paláciode Versalhes e dos jardins, desenhado em 1746, pelo abade Delagrive, geógrafo da Cidade de Paris HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 42.
    Palácio (por LeVau e Hardouin-Mansart) e Jardins (por Le Notre) de Versalles sob Luís XIV, iniciado em 1660 HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 43.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss A ESTÉTICA URBANA: -Ruas retilíneas criando perspectiva monumental. -Os eixos destas ruas são orientados para pontos fortes como igrejas, castelos, torres ou grandes monumentos. -Aumento da visibilidade do espaço urbano, pois os visitantes e pedestres podem se orientar mais facilmente no espaço, através das vias e dos pontos de referência. -O traçado urbano sempre deve corresponder a uma figura geométrica regular. -regularidade através de um modelo arquitetural obrigatório ao qual devem obedecer todas as construções de uma rua, de uma praça , ou mesmo de uma cidade inteira.
  • 44.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss A CCCCOOOOMMMMPPPPOOOOSSSSIIIIÇÇÇÇÃÃÃÃOOOO UUUURRRRBBBBAAAANNNNAAAA CCCCLÁÁÁÁSSSSSSSSIIIICCCCAAAA: complementaridade entre os três elementos geradores principais: O TRAÇADO RETILÍNEO, a QUADRÍCULA (quarteirão) e a PRAÇA (ágora). Por uma História das Teorias... Planejamento Renascentista/Barroco vs. Planejamento moderno e bidimensional de Setores
  • 45.
    Place Dauphine -planta Estátua eqüestre de Henrique IV HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 46.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 47.
    Place des Vosges– dedicada a Luis XIII - exemplo de ordenamento urbano europeu, por Baptiste du Cerceau sob Henrique IV (Paris, 1612) HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 48.
    PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellllRRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss Rue de Rivoli, Paris HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss ufjf – faculdade de engenharia – departamento de arquitetura e urbanismo – EVAU I – Prof. Carlos Eduardo Ribeiro
  • 49.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss EEEElllleeeemmmmeeeennnnttttoooossss mmmmoooorrrrffffoooollllóóóóggggiiiiccccoooossss ccccoooonnnnssssttttaaaannnntttteeeessss ddddoooo RRRREEEENNNNAAAASSSSCCCCIIIIMMMMEEEENNNNTTTTOOOO aaaattttéééé oooo ssssééééccccuuuulllloooo XXXXIIIIXXXX.... AS FORTIFICAÇÕES: sistemas de fortificações com fossos rampas, baluartes e muralhas, mais sofisticadas que as muralhas medievais. A forma da cidade renascentista é condicionada pelas fortificações que assumiram grande importância física e visual. Elas impedem o crescimento da cidade, tendo como consequência a elevação das densidades, favorecendo a urbanidade e a vida social. A RUA RENASCENTISTA terá um percurso retilíneo, que mantém a função de acesso aos edifícios, mas será pela primeira vez, eixo de perspectiva, traço de união e de valorização entre os elementos urbanos. Ela deixa de ser apenas um percurso funcional, para se tornar um percurso visual, decorativo, organizador de efeitos cênicos e estéticos. O TRAÇADO RETICULAR, A QUADRÍCULA: o uso da quadrícula geométrica vai constituir um outro elemento importante da forma urbana; ela serve as necessidades distributivas, de organização habitacional e de divisão cadastral, e adapta-se com perfeição ao ideal renascentista de uniformização estética e disciplina racional
  • 50.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss A FACHADA: reflete uma preocupação com a ordem visual, que fora esquecida na Idade Média. A fachada dos edifícios vai definir-se como elemento do espaço urbano, em razão do cuidado no seu desenho e organização. SIMETRIA E RITMO. Estes princípios, aplicados a vários lotes, conferirão ao espaço urbano uma grande unidade, produzindo requintados e elegantes conjuntos, unidade estética e visual. Um planejamento que garante a unidade da fachada, e deixa liberdade arquitetônica para o interior. EDIFÍCIOS SINGULARES: torna-se uma peça fundamental do sistema urbano, pela sua individualidade , expressão e posicionamento de destaque no espaço urbano. MONUMENTOS: peça individual, arquitetônica ou escultórica, com posicionamento destacado e gerador de forma urbana, o monumento é de certo modo, uma invenção renascentista. A escultura, o obelisco, a fonte , o arco do triunfo serão utilizados para o embelezamento urbano, unindo as vezes uma significação utilitária, ou apenas com significações religiosas, sociais, políticas e culturais. É a partir do renascimento e do barroco que a cidade se tornam lugar de significações e da ostentação do poder.
  • 51.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss ufjf – faculdade de engenharia – departamento de arquitetura e urbanismo – EVAU I – Prof. Carlos Eduardo Ribeiro
  • 52.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 53.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 54.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 55.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss O QUARTEIRÃO: delimitado por vias que se subdivide em lotes e edificações, assume formas, dimensões e volumes diferentes de acordo com seu posicionamento na estrutura urbana: . quarteirão irregular, com resultado intersticial ou resíduo ocasional dos traçados, assumindo formas irregulares. . quarteirão regular, elemento morfológico de base, gerador do espaço urbano por multiplicação ou por repetição. OS JARDINS: é no período clássico/barroco que se estrutura a arte do paisagismo. Os elementos vegetais apoiados em elementos construídos estão presentes nas composições urbanas.
  • 56.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss A ARQUITETURA BARROCA -Evolução espacial do século XV se desenvolve para os motivos volumétricos. -A UTOPIA DO SEC. XVI: regra para o BELO (?). - criação de variedades temáticas do espaço simétrico. - Afirmação da centralidade e das relações entre as partes do edifício.
  • 57.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss Igreja de Sant’Andrea al Quirinale, por Bernini (Roma, 1658-1678)
  • 58.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss - NOVO SENTIDO À VOLUMETRIA -equilíbrio plástico e formal da massa construída - preferência pelo conjunto sólido e monumental Igreja Gesú, Vignola – idéia de fundir a nave da basílica medieval com um edifício planificado típico da Alta Renascença (Roma, início em 1568)
  • 59.
    Francesco Borromini 15991667 HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 60.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 61.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 62.
    PLANO ESPAÇO VOLUMETRIA DECORAÇÃO DEIXAM DE SER DISCURSO DE CONCEPÇÃO SENTENÇA MODELO IMPOSIÇÃO HHHHAAAAUUUU IIIIIIII – PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 63.
    ideal gótico doespaço infinito ESPIGÕES EVIDENTES GOMOS NUTROS LINHAS DE FORÇA EVIDENTES CÚPULA “FLUTUA” COMO UM GESTO SUTIL ESPIGÕES SE MULTIPLICAM GOMOS DECORADOS SEM LINHAS DE FORÇA. ESPIGÕES E GOMOS SE UNEM PARA FORMAR UMA MESMA MASSA PLÁSTICA IMBRICADA NO CORPO DA BASÍLIA, COM AS COLUNAS GEMINADAS
  • 64.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 65.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 66.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss CENAS DE UM PRÓXIMO CAPÍTULO...
  • 67.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 68.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 69.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 70.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 71.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 72.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 73.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 74.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 75.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 76.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 77.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 78.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 79.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 80.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss 40 anos depois... PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 81.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 82.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 83.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 84.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 85.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 86.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 87.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 88.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 89.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 90.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 91.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 92.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 93.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss
  • 94.
    HHHHAAAAUUUU IIIIIIII –PPPPoooorrrr uuuummmmaaaa HHHHiiiissssttttóóóórrrriiiiaaaa ddddaaaassss TTTTeeeeoooorrrriiiiaaaassss CCCCEEEENNNNTTTTRRRRAAAALIIIIDDDDAAAADDDDEEEE DDDDIIIISSSSPPPPEEEERRRRSSSSÃÃÃÃOOOO CCCCOOOONNNNCCCCEEEENNNNTTTTRRRRAAAAÇÇÇÇÃÃÃÃOOOO HHHHIIIIGGGGIIIIEEEENNNNIIIIZZZZAAAAÇÇÇÇÃÃÃÃOOOO EEEEXXXXPPPPAAAANNNNSSSSÃÃÃÃOOOO MMMMOOOOBBBBIIIILIIIIDDDDAAAADDDDEEEE FFFFRRRRAAAAGGGGMMMMEEEENNNNTTTTAAAAÇÇÇÇÃÃÃÃOOOO CCCCOOOONNNNTTTTRRRROOOOLEEEE SSSSEEEEGGGGMMMMEEEENNNNTTTTAAAAÇÇÇÇÃÃÃÃOOOO PPPPAAAARRRRTTTTIIIICCCCIIIIPPPPAAAAÇÇÇÇÃÃÃÃOOOO RRRRUUUUPPPPTTTTUUUURRRRAAAA SSSSAAAALUUUUBBBBRRRRIIIIDDDDAAAADDDDEEEE DDDDEEEENNNNSSSSIIIIDDDDAAAADDDDEEEE PPPPRRRROOOOMMMMEEEENNNNAAAADDDDEEEE OOOORRRRGGGGAAAANNNNIIIIZZZZAAAAÇÇÇÇÃÃÃÃOOOO RRRREEEEGGGGUUUULAAAAMMMMEEEENNNNTTTTAAAAÇÇÇÇÃÃÃÃOOOO TTTTEEEEMMMMPPPPOOOO SSSSUUUUSSSSTTTTEEEENNNNTTTTAAAABBBBIIIILIIIIDDDDAAAADDDDEEEE MMMMEEEEMMMMÓÓÓÓRRRRIIIIAAAA FFFFLUUUUXXXXOOOO IIIIDDDDEEEENNNNTTTTIIIIDDDDAAAADDDDEEEE FFFFUUUUNNNNÇÇÇÇÕÕÕÕEEEESSSS UUUUSSSSOOOOSSSS ZZZZOOOONNNNEEEEAAAAMMMMEEEENNNNTTTTOOOO HHHHOOOOMMMMOOOOGGGGEEEEIIIINNNNIIIIZZZZAAAAÇÇÇÇÃÃÃÃOOOO PPPPAAAAIIIISSSSAAAAGGGGEEEENNNNSSSS PPPPEEEERRRRMMMMAAAANNNNÊÊÊÊNNNNCCCCIIIIAAAASSSS PPPPOOOODDDDEEEERRRR CCCCOOOOMMMMPPPPOOOOSSSSIIIIÇÇÇÇÃÃÃÃOOOO MMMMOOOORRRRFFFFOOOOLOOOOGGGGIIIIAAAA DDDDIIIISSSSCCCCIIIIPPPPLIIIINNNNAAAA MMMMOOOODDDDEEEERRRRNNNNIIIIDDDDAAAADDDDEEEE PPPPEEEERRRRIIIIFFFFEEEERRRRIIIIAAAA UUUUTTTTOOOOPPPPIIIIAAAA TTTTOOOOTTTTAAAALIIIIDDDDAAAADDDDEEEE UUUUNNNNIIIIDDDDAAAADDDDEEEE AAAADDDDEEEENNNNSSSSAAAAMMMMEEEENNNNTTTTOOOO EEEESSSSTTTTÉÉÉÉTTTTIIIICCCCAAAA PPPPRRRROOOOPPPPOOOORRRRÇÇÇÇÃÃÃÃOOOO RRRRIIIITTTTMMMMOOOO EEEESSSSPPPPAAAACCCCIIIIAAAALIIIIDDDDAAAADDDDEEEE TTTTEEEEAAAATTTTRRRRAAAALIIIIDDDDAAAADDDDEEEE ZZZZOOOONNNNEEEEAAAAMMMMEEEENNNNTTTTOOOO EEEEIIIIXXXXOOOOSSSS FFFFOOOOCCCCOOOO DDDDIIIIRRRREEEEÇÇÇÇÃÃÃÃOOOO PPPPAAAARRRRTTTTIIIIÇÇÇÇÃÃÃÃOOOO PPPPrrrrooooffff.... MMMMsssscccc.... RRRRaaaapppphhhhaaaaeeeellll RRRRooooddddrrrriiiigggguuuueeeessss