O slideshow foi denunciado.
Utilizamos seu perfil e dados de atividades no LinkedIn para personalizar e exibir anúncios mais relevantes. Altere suas preferências de anúncios quando desejar.

Grafikler ve teknik analiz

14.130 visualizações

Publicada em

Publicada em: Economia e finanças
  • Seja o primeiro a comentar

Grafikler ve teknik analiz

  1. 1. İMKBEĞİTİM SETİHİSSE SENETLERİ PİYASASI
  2. 2. İ M K B E Ğ İ T İ M S E T İ İÇİNDEKİLERGrafiğin Genel Tanımı ve Kullanım Alanları 3Hisse Senedi Piyasasında Kullanılan Grafikler 3 Çizgi Grafikleri (Line Charts) 3 Çubuk Grafikleri (Bar Charts, High-Low Charts) 4 Nokta ve Şekil Grafikleri (Points and Figure Charts) 5 Mum Grafikleri (Candlesticks) 6 Grafiklerde Zaman Ölçüsü 8 Aritmetik ve Logaritmik Eksenler 8 Grafiklerde İşlem Miktarının Gösterilmesi 8 Türkiyede Hisse Senedi Grafiği Çiziminde Karşılaşılan Bazı Sorunlar 9 Sermaye Arttırımı ve/veya Temettü Dağıtımı Gününden Önceki Verilerin Düzeltilmesi 9Teknik Analiz 10Dow Teorisi ve Teknik Analiz 12Teknik Analiz Araçları 13 Destek ve Direnç Kavramları 13 Trend 13Teknik Analiz Yöntemleri 14 Fiyat Formasyonları 14 Hareketli Ortalamalar (Moving Averages) 15 MACD (Moving Average Convergence/Divergence) 18 Momentum 20 Diğer Teknik Analiz Yöntemleri 20The Wall $treet Week Technical Market Index (W$W) 21Türkiyede Teknik Analiz 22Teknik Analiz Yöntemlerine Farklı Bir Bakış 22 İstanbul Menkul Kıymetler Borsası 2
  3. 3. İ M K B E Ğ İ T İ M S E T İGrafiğin Genel Tanımı ve Kullanım AlanlarıGeniş bir kullanım alanı olan grafikleri (charts), sayısal verilerin çizgiler kullanılarak kolay algılanmasınısağlayan şekiller olarak tanımlayabiliriz. Grafik hazırlayanlar (chartists), ilgilendikleri sayısal verilerin kendibelirledikleri zaman dilimi geçtikçe aldıkları değerleri grafiğin dikey "y" ekseninde gösterirler. Zaman isegrafiğin yatay olan "x" eksenindedir.Grafiklerden para piyasası, sermaye piyasası, mal (commodity) piyasası, kıymetli maden piyasası ile vadeliişlemler (futures) piyasalarında yararlanılır.Hisse Senedi Piyasasında Kullanılan GrafiklerGrafikler, hisse senedi piyasasında genellikle üç şekilde hazırlanır. Çizimi hakkında detaylı bilgi verilengrafikler, teknik analiz programları tarafından zahmetsiz bir şekilde hazırlanabildiği için, yöntemleriezberlemeye gerek yoktur. Çizim yöntemi sadece bilgilendirme amacıyla verilmiştir.Çizgi Grafikleri (Line Charts)Bu grafik türünde piyasayı tek başına temsil edebilen veriler kullanılır. Hisse senetlerinin kapanış ve ağırlıklıortalama fiyatları ile endeksler bu özelliğe sahiptir. Grafik, her verinin bir öncekine (bugünkü fiyatındünküne, dünkünün ise bir öncekine) bir doğru ile bağlanması sonucu elde edilir. Böylece sürekli bir şekilortaya çıkar.Örnek : Arçelik hisse senedinin kapanış fiyatları16000150001400013000120001100010000 9000 8000 3 5 7 1 1 1 1 2 2 2 4 8 1 1 1 1 2 2 2 3 1 3 7 9 1 8 0 2 6 8 2 4 6 0 HAZIRAN 91 TEMMUZ 91 İstanbul Menkul Kıymetler Borsası 3
  4. 4. İ M K B E Ğ İ T İ M S E T İÇubuk Grafikleri (Bar Charts, High-Low Charts)Hisse senedi piyasasında sıkça kullanılan çubuk grafikleri, ilk olarak 1896 yılında The Wall Street Journaltarafından yayınlanmıştır. En basit haliyle, en yüksek, en düşük ve kapanış verilerini (fiyat veya endeksdeğerlerini) içeren çubuk grafikleri, ilgilenilen verinin herhangi bir zamanda (örneğin günde) aldığı çeşitlideğerleri göstermeye yarar.1 Bu grafik, fiyat aralığının (range, trading range) kolayca görülebilmesini sağlar.Belirlenen zaman dilimi içinde (1 gün veya 1 hafta gibi) piyasada oluşan en yüksek ve en düşük değerlergrafiğe "-" ile işaretlenir. Bu iki işaret dikey bir çizgi ile birbirine bağlanır. (İki yatay çizgi aşağıdaki örnekteolduğu üzere bazen çizilmez.) Dikey çizginin sağına konan "-" (right tic) işareti ile kapanış değeri, solunakonan "-" (left tic) işareti ile de açılış fiyatı belirtilir.Örnek : Arçelik hisse senedinin çubuk grafiği (günlük) TARİH EN EN KAPANIŞ İŞLEM AĞIRLIKLI YÜKSEK DÜŞÜK FİYATI MİKTARI ORTALAMA 03.06.91 11.250 10.750 11.250 770.585 10.882 04.06.91 11.500 11.000 11.000 585.150 11.181 05.06.91 11.500 10.750 11.250 1337.340 11.180 06.06.91 11.750 11.250 11.250 1013.425 11.543 07.06.91 11.750 11.250 11.750 759.450 11.502 29.07.91 13.000 12.500 12.750 649.075 12.697 30.07.91 12.750 12.000 12.750 789.155 12.338 31.07.91 13.000 12.500 13.000 941.665 12.779 16000 15000 14000 13000 12000 11000 10000 9000 8000 3 5 7 1 1 1 1 2 2 2 4 8 1 1 1 1 2 2 2 3 1 3 7 9 1 8 0 2 6 8 2 4 6 0 HAZIRAN 91 TEMMUZ 911 Teknik analizde, çubuk grafikler (istatistikte olduğu gibi) sıfır ekseninden başlamaz, en düşük ile en yüksek değer arasında yer alır.Bu çizim yöntemine İngilizcede "vertical line charting" de denir. İstanbul Menkul Kıymetler Borsası 4
  5. 5. İ M K B E Ğ İ T İ M S E T İNokta ve Şekil Grafikleri (Points and Figure Charts)Çizimi en karmaşık olan bu grafik türü, ilk olarak 1880li yıllarda kullanılmaya başlanmıştır. Hisse senedipiyasasında kullanılan grafiklerin en eskisi olmasına rağmen günümüzde yaygın olarak kullanılmamaktadır.Nokta ve şekil grafiğini diğerlerinden ayıran en önemli özellik, değerlerin sürekli değil de, grafiği çizeninbaştan belirlediği şartlar sağlandığında ("önemli değişikliklerde") grafiğe işlenmesidir.Nokta ve şekil grafikleri endeks, kapanış veya ağırlıklı ortalama fiyatları gibi temsil yeteneği geniş, tek bir verikullanılarak kareli kağıtlara çizilir. Çizim öncesi "kutu boyu" (box size) ile "geri adım katsayısı" (reversalcriterion) belirlenmelidir. Grafiğin "y" ekseni yönünde her kutu seçilen "kutu boyu" değeri kadardır. İleridekiörnekte görüleceği üzere, hisse senedi için hazırlanan nokta ve şekil grafiğinde fiyat adımına dikkatedilmelidir.Grafikte "x" işareti veride meydana gelen artışı, "o" ise azalışı gösterir. İşaretleme sadece grafiği çizen kişininbelirlediği artış veya azalış miktarı kadar veya bunun üzerinde bir değişim meydana geldiğinde yapılır. Buyüzden, grafiğin "x" eksenine bakarak herhangi bir değişimin ne kadar zaman biriminde (örneğin gün içinde)olduğu anlaşılmaz. Nokta ve şekil grafiklerinin zamanı dikkate almadığını söyleyenler bu noktaya dayanırlar.Bu önermeye karşın, grafikte gösterilen değerler belirli zaman (örneğin gün) sonu itibariyle birbirleriylekarşılaştırıldığı için, nokta ve şekil grafiklerinde zamanın tümüyle göz ardı edildiğinden de bahsedilemez.Nokta ve şekil grafiklerinin çizimi ilk bakışta çoğu kişiye zor gelir. Yöntemin daha anlaşılır olması için,aşağıdaki kısaltmalar yapılmıştır. KB = Kutu boyu G = Geri adım katsayısı KBxG = Kutu boyu x Geri adım katsayısıGrafiklerde işaretleme, grafiğe son işlenen veri ile en son değer arasındaki değişim miktarına bakılarak yapılır.a) Grafiğe hiç işaret konulmamışsa,hisse senedinin ilk iki dönemdeki fiyatı karşılaştırılır.- Fiyat artışı olmuşsa, birinci fiyat ile karşılaştırmada ikinci olarak ele alınan fiyat arasındaki tüm kutulara(ikinci fiyata ait kutu da dahil olmak üzere) "x" işareti konulur. Bu işaretlemeler en soldaki sütuna yapılır. Sonişaret en üstteki "x"dir.- Fiyat azalışı olmuşsa, birinci fiyat ile karşılaştırmada ikinci olarak ele alınan fiyat arasındaki tüm kutulara(ikinci fiyata ait kutu da dahil olmak üzere) "o" işareti konulur. Bu işaretlemeler en soldaki sütuna yapılır. Sonişaret en alttaki "o"dur.- Fiyat değişmemişse, bir sonraki dönemin fiyatı kendinden öncekiyle karşılaştırılır. Bu işlem, yukarıdaki ikişarttan biri sağlanıncaya kadar yapılır.b) Grafiğe son olarak "x" işaretlendiği durumda,- Artış miktarı en az bir KB kadar ise, en son "x"in hemen üstündeki kutuya "x" işareti konulur. Bu işlem,hisse senedinin ulaştığı en son fiyata kadar (bu kutu dahil olmak üzere) yapılır.- Azalış miktarı en az KBxG kadar ise, grafiğe en son konulan "x"in sağ alt çaprazındaki kutuya "o" işaretikonulur. Aynı işaretleme, hisse senedinin ulaştığı fiyata kadar (bu kutu dahil olmak üzere) yapılır.c) Grafiğe son olarak "o" işaretlendiği durumda,- Azalış miktarı en az bir KB kadar ise, en son "o"nun h İstanbul Menkul Kıymetler Borsası 5
  6. 6. İ M K B E Ğ İ T İ M S E T İ- emen altındaki kutuya "o" işareti konulur. Bu işlem, hisse senedinin ulaştığı en son fiyata kadar (bu kutu dahil olmak üzere) yapılır.- Artış miktarı en az KBxG kadar ise, grafiğe en son konulan "o"nun sağ üst çaprazına "x" işareti konulur.Aynı işaretleme, hisse senedinin ulaştığı fiyata kadar (bu kutu dahil olmak üzere) yapılır.d) (b) ve (c) şartlarından hiçbirinin sağlanmadığı durumda,herhangi bir işaretleme yapılmaz.Her fiyat için yapılan karşılaştırma sonucu, üst üste "x" veya "o" lardan oluşan sütunların yan yana gözüktüğübir grafik elde edilir.Örnek: Arçelik hisse senedinin kapanış fiyatları ile nokta ve şekil grafiğinin çizimi. Bu grafiğe, kutu boyu ilegeri adım katsayısının kolay anlaşılabilmesi için, kısaca "250 x 1 grafiği" de denir. 01.07.91 14.000 15.07.91 14.500 29.07.91 12.750 02.07.91 14.000 16.07.91 14.500 30.07.91 12.750 03.07.91 14.000 17.07.91 14.500 31.07.91 13.000 04.07.91 14.500 18.07.91 14.000 05.07.91 15.250 19.07.91 14.250 08.07.91 15.000 22.07.91 13.750 09.07.91 14.500 23.07.91 13.250 10.07.91 15.000 24.07.91 12.750 11.07.91 14.500 25.07.91 13.000 12.07.91 14.500 26.07.91 13.250 15.500 15.250x 15.000 x o x 14.750 x o x o 14.500 x o o 14.250 x ox 14.000 x o o 13.750 o 13.500 o 13.250 ox 13.000 oxox 12.750 o o 12.500Mum Grafikleri (Candlesticks)Japonlar tarafından değişik piyasalarda kullanılmak üzere geliştirilen bu grafik yöntemi son yıllarda teknikanalizde de kullanılmaya başlanmıştır. Çubuk grafiğindeki gibi hareket eden bu grafikler muma benzeyenşekillerden oluşur. Her mum şekli ilgili periyodda (seans, gün, hafta vs.) gerçekleşen açılış, en yüksek, endüşük ve kapanış bilgilerini içerir. Açılış fiyatı seans öncesinde işlem gören ilk fiyattır. Pratikte açılış fiyatınaerişilemediği durumlarda ise bu fiyat yerine önceki günün kapanışı kullanılmaktadır. İstanbul Menkul Kıymetler Borsası 6
  7. 7. İ M K B E Ğ İ T İ M S E T İ Şekil 1 Şekil 2Mumun boyu açılış fiyatı ile kapanış fiyatı arasındaki farka göre artar veya azalır.K apanış fiyatı açılış fiyatından daha büyükse mumun iç kısmı boş oluşur. Şayet kapanış fiyatı açılışfiyatından daha düşükse o zaman da mumun içi dolu yani rengi koyu olur. Mumun içinin dolu olması ya dadiğer bir deyişle koyu renkli mum satışların alışlara göre fazla olduğunu ve düşüşü ifade eder. Kapanışfiyatının en düşük fiyata, açılış fiyatının ise en yüksek fiyata eşit olması durumunda mumun altındaki veüzerindeki çizgi olmaz. Ve içi dolu olarak teşekkül eder. Aksi halde ise, yani açılışın en düşük fiyata eşit,kapanışın ise en yüksek fiyattan oluşması durumunda yine alt ve üst çizgileri olmayan ama içi boş bir mumşekli oluşur.Diğer grafik şekillerinde oluşan formasyonlar mum grafiklerinde de benzer şekilde meydana gelir. Genelde içiboş mum şekilleri yükselişi ve piyasanın sağlamlığını, içi dolu şekilleri ise düşüşü ve piyasanın zayıflığını ifadeeder.Mumlarda Ortaya Çıkan GörünümlerYükseliş trendinde veya yükseliş öncesi oluşan bazı mum grafik şekilleri ve isimleri:Düşüş trendinde veya düşüş öncesi oluşan bazı şekiller ve isimleri: İstanbul Menkul Kıymetler Borsası 7
  8. 8. İ M K B E Ğ İ T İ M S E T İGrafiklerde Zaman ÖlçüsüHer üç grafik türünde de seçilen zaman ölçüsü çoğunlukla gündür. Günlük grafikler çizilirken, fiyatlardasüreklilik sağlamak amacıyla, hafta sonuna denk gelen günler "x" ekseninde gösterilmez. Tatil günlerinde deaynı durum söz konusudur. Günlük grafik, İngilizcede "daily graph" veya "inter-day graph" olarakadlandırılır.Grafikler, günlük yerine haftalık, aylık, yıllık gibi daha geniş zaman ölçülerinde de hazırlanabilir. Gün içindeoluşan verilere erişmek mümkünse (her dakika veya saat başı gibi) bunlar grafiklerde gösterilebilir. Bugrafiklere gün içi grafikleri (intra-day charts) denir. Bu grafiklerin hazırlanması, çok sayıda ve sık veri geldiğiiçin hızlı olmalıdır. Veri girişi gibi, grafiğin hazırlandıktan sonra, incelenip yorumlanması ve buna göre birkarar alınması da hızlı bir şekilde yapılmalıdır. Bu işlemlerin hepsi (karar alma işlemi de dahil olmak üzere)veya bir bölümü gelişmiş borsalarda iletişim aletleri ve bilgisayarlar sayesinde çabucak gerçekleştirilmektedir.Aritmetik ve Logaritmik EksenlerGrafiklerin "y" eksenleri aritmetik veya logaritmik olarak düzenlenebilir. Aritmetik eksen kullanılarakhazırlanan grafiklerde fiyat değişim birimleri eşittir. Logaritmik eksenli grafiklerde ise aynı yüzdelik değişimesahip fiyat hareketleri "y" ekseninde eşit mesafeye sahiptir. İki veya daha fazla hisse senedinin aynı grafiktegösterildiği durumda, logaritmik eksen kullanılır. Böylece hisse senetleri birbirleriyle daha sağlıklı bir şekildekarşılaştırılabilinir.Aritmetik eksenli grafiklerde 1.00 YTLlik bir hisse senedinin 1.50 YTLye yükselmesi ile 5.00 YTLlik diğerbir hisse senedinin 5.50 YTL olması aynı eğimle gözükür. Halbuki artış, ilk hisse senedinde %50, ikincisinde%10dir.Logaritmik eksenli grafikte ise birinci hisse senedindeki artış belirgindir. Her iki hisse senedindeki değişiminaynı öneme sahip olması için, ikinci hisse senedinin de % 50 artıp 7.50 YTLye ulaşması gerekir. Bu durumda,logaritmik eksenli grafikte her iki artış aynı gözükecektir.Grafiklerde İşlem Miktarının GösterilmesiHisse senedi fiyatı veya endeks, işlem miktarına (trading volume) bakılarak daha iyi incelenebilir. Yalnız,nokta ve şekil grafiklerinde zaman teorik olarak olmadığı için, işlem miktarı gösterilmez. Çizgi ve çubukgrafiklerinde ise miktar grafiği, çoğunlukla fiyat grafiğinin hemen altına ayrıca çizilir. Fiyatın soldaki, miktarınise sağdaki "y" ekseninde gösterildiği grafiklerin de hazırlanması mümkündür. Bu çizim bilgisayarla dahakolay gerçekleştirilebilir.Grafiklerdeki fiyat ile miktarın uyumlu olması için, zaman (x) eksenlerinin aynı ölçü biriminden gösterilmesigerekir. Örneğin, grafikte endeks değerleri gösteriliyorsa, toplam işlem miktarı grafiğindeki zamanın, asılgrafikle uyumlu olması zorunludur. İstanbul Menkul Kıymetler Borsası 8
  9. 9. İ M K B E Ğ İ T İ M S E T İTürkiyede Hisse Senedi Grafiği Çiziminde Karşılaşılan Bazı SorunlarTürkiyede hisse senedi grafiği çizenlerin karşısına çıkan en büyük zorluk, bazı hisse senetlerinin "eski","yeni" ve "en yeni" olarak ayrılması ve bunlara farklı temettü ödenmesidir. Bu problemi çözmek ve "fark"uygulamayan diğer hisse senetleriyle tutarlı olmak için, grafikçiler çoğunlukla sadece "eski" hisse senediyleilgilenirler. Bunun sonucu olarak, analizlerde de "eski" hisse senedine ödenen temettüyü dikkate alırlar. İşlemmiktarında ise, "eski-yeni-en yeni" ayırımı yapılmaz ve grafikte toplam miktar gösterilir.Sermaye Piyasası Kanunu ile getirilen yeni düzenleme, hisse senedi piyasasındaki "eski-yeni-en yeni" ayırımınıneredeyse tamamıyla kaldırmışsa da, teknik analizin geçmişteki fiyatlarla ilgilenmesi sebebiyle, bu şekildekifiyat ayırım sorunu analizci açısından devam etmektedir.Sermaye Arttırımı ve/veya Temettü Dağıtımı Gününden Önceki Verilerin DüzeltilmesiSermaye arttırımı ile temettü ödemesi gerçekleştikten sonra, hisse senetlerinin fiyatlarında düşüşlerinmeydana gelmesi normaldir. Bu düşüşün sebebi, sermaye arttırımı nedeniyle şirketin hisse senedi sayısınınveya temettü ödemesi nedeniyle hisse senedinin üzerinde taşıdığı hakların değişmesidir. Fiyatlarda busebeplerden dolayı bir düşüş meydana geldiğinde, tüm fiyatları aynı bazda ifade edip karşılaştırmak gerekir.Bu işlemde, sermaye arttırımı ve/veya temettü ödemesi gününden önceki tüm fiyatları, aşağıdaki formülükullanarak düzeltip, bölünme sonrası oluşan fiyatlarla karşılaştırmak uygun olur.2 Düzeltilecek Fiyat - TEM + (RHKF x BDL) Düzeltilmiş Fiyat = ------------------------------------------------------------------- 1 + BDL + BDZBDL = Bedelli artış oranı BDZ = Bedelsiz artış oranı RHKF = Rüçhan hakkı kullanım fiyatı TEM = Temettü miktarı (TL)Hisse senetlerinde "eski"-"yeni" farkı uygulamayan bir şirketi örnek olarak ele alalım ve şirketin hisse senedi8.50 YTL iken, %100 bedelli, % 100 bedelsiz sermaye arttırımı yapması ve 50 Ykr temettü dağıtması sonucufiyatın 3.10 YTLye düştüğünü varsayalım. 8.50 YTLyi ikinci fiyatla aynı bazda ifade edersek, 8.50 YTLden50 Ykrlik temettüyü çıkarıp, 1.00 YTLlik rüçhan hakkı kullanım fiyatını eklemek ve bulunan 9.00 YTLyi 3ebölmek gerekir. Bulunan rakam (3.00 YTL) sermaye arttırımı ve temettü dağıtımından sonra piyasada oluşan3.10 YTLlik değer ile aynı grafik üzerinde (sürekli bir şekilde) gösterilebilir. Aynı hesaplama, önceki tümfiyatlar için yapılmalıdır. Sermaye artışlarında, fiyata ek olarak işlem miktarını da düzeltmek gerekir. Bunun için, sermaye artışıöncesinde gerçekleşen her günkü işlem miktarı (1 + BDL + BDZ) ile çarpılmalıdır. Bu işlem temettüödemesinde yapılmaz.2 Bu formül kullanıldığında, fiyatlar aynı bazda ifade edilmektedir. Buna rağmen, paydaki ekleme ve çıkarma sonucu, "düzeltilmesigereken fiyatların birbiriyle karşılaştırılması sonucu bulunan değişim oranları", "düzeltme sonrası elde edilen fiyatlar arasındakideğişimlerle" aynı olmayacaktır. Düzeltilecek fiyatlara ekleme ve çıkarma yapmak yerine, söz konusu fiyatların örneğin(RHKF x BDL) - TEM rakamının, düzeltilecek en son fiyata oranlanması ile elde edilen katsayı ile çarpılması ise böyle bir sakıncayıdoğurmayacaktır. Sayılan yöntemleri uygulamak yerine, tüm fiyatlar, sermaye arttırımı ve/veya temettü dağıtımı gününden önceki fiyatlarla aynı bazdaifade edilebilir. Bu yöntem, piyasada oluşan her yeni fiyat için hesaplama gerektirdiğinden pek tercih edilmez. İstanbul Menkul Kıymetler Borsası 9
  10. 10. İ M K B E Ğ İ T İ M S E T İİKİ ADET TEKNİK ANALİZ ÇİZİMİTeknik AnalizTeknik analize göre, bir menkul değere ilişkin değerlemede bulunurken ekonomik faktörlerin incelenmesizorunlu değildir. Teknik analizcinin konsantrasyon alanı direkt o menkul değerin, (hisse senedinin, piyasaendeksinin) fiyatı, işlem miktarı hareketleri, trendi, kısaca onun arz ve talebidir. Yani teknik analizci içinönemli olan, firmanın ne yaptığı değil o firmaya ait hisse senedinin borsadaki performansıdır. Teknik analizinodak noktası bu açıdan bakıldığında arz ve taleptir. Fiyatların eğilimini belirleyen trend, piyasadaki arz vetalebe göre değişir.Teknik analiz için kullanılan en yaygın analiz aracı grafiklerdir. Teknik analizci, bu alanda geliştirilen birçokanalitik ve matematiksel yöntemlerle bir hisse senedine ya da piyasaya ait bu grafikler vasıtasıyla fiyatlarıntrendine ve bu trendin geleceğine ilişkin tahminlerde bulunur.Teknik analizciler (technician) fiyat, miktar, zaman, süre ve piyasadaki tüm hisse senetlerinin genel olarakgidişi hakkında bilgi veren istatistiksel rakam, oran3 ve endekslerle ilgilenir ama bunları oluşturan veyaetkileyen sebeplere dikkat etmezler. Bu yöntemi kullananlar, piyasanın çeşitli dönemlerde belirli trendlerizlediği varsayımını yapar ve bu trendlerin "başlangıç ve dönüş noktaları"nın, yani "piyasaya giriş ve çıkışzamanları"nın yakalanabileceğine inanırlar. Teknik analizciler, kullandıkları yöntem veya "teknik"lersayesinde, diğer analiz yöntemlerine göre "daha iyi, erken ve sağlıklı bir uyarı sinyali" alındığını savunurlar.Böylece hisse senedi piyasasındakilere "al", "sat" veya "elde tut" gibi öneriler verirler.Teknik analiz, daha çok, alımdan sonraki birkaç gün veya hafta içinde kazanmayı amaçlayan spekülatörler(trader) tarafından tercih edilir. Bu kişiler dışında uzun vadeli yatırımcılar (investor) da teknik analizi, temelanalize ek olarak zamanlama (timing) için kullanırlar.4Teknik analizciler, hisse senedi piyasasında oluşan fiyatların yatırımcıların "duygu ve düşüncelerini"kapsadığını ve bunu sadece kendi analiz metodlarının içerdiğini şiddetle savunurlar.Teknik analizde, piyasadaki çeşitli kesimlerin fiyatları belirlemesi sebebiyle, "beklenti"lere de önem verilir.Hisse senedi piyasasında sıkça duyulan "boğa" ve "ayı" piyasası terimleri, piyasadaki çeşitli kesimlerin gelecekhakkındaki beklentilerinin yönünü belirtir. Bu iki terim, Londra Borsasında 18. yüzyıl başlarında dakullanılıyordu."Boğa piyasası" (bull market) terimi, gelecek hakkındaki iyimserliği belirtir. "Boğa"lar, piyasanın yükseleceğibeklentisi içindedirler. Bu düşünceye sahip kişiler, piyasa yükselmeden, ellerinde yeterli para bulunmasa bilebir yere borçlanıp, hisse senedi satın alır, daha sonra da yüksek fiyattan satarlar. Bu terimin kökenininboğaların boynuzları ile herşeyi yukarı kaldırması olduğu inancı yaygındır.3 Burada bahsedilen oranlar "mali analiz oranları" değildir. Teknik analizcilerin, özellikle fiyatları dikkate alan kendilerine özgüoranları vardır. ("Artan/azalan" veya "göreli güç" oranları gibi)4 Temel analizi kullananların amacı genellikle uzun süreli yatırım sonucu temettü kazancı elde etmek, teknik analizcilerinki ise kısasüre içinde sermaye (hisse senedinin satış ile alış fiyatı arasındaki fark) kazancı sağlamaktır. Temel analizciler teknik analizcilere göredaha çok veriyle ilgilenirler ve genellikle belli bir sektörde uzmanlaşırlar. Teknik analizciler ise bir sektörde tamamiyle uzmanolmamaları sebebiyle, temel analizcilere göre daha kolay sektör ve piyasa değiştirip, analiz yapabilirler. Temel analizciler, ilgilendikleri şirketlerin hisse senetlerinin "gerçek değeri"ni (intrinsic value) hesaplayıp piyasada oluşan fiyatlarlakarşılaştırırlar ve buna göre alım-satım kararı verirler. Bir hisse senedinin gerçek değeri,şirketin mali tablolarındaki kalemlerin, şirketyönetiminin, geçmiş dönemdekine ek olarak özellikle gelecekteki kâr ve temettü rakamlarının ve çeşitli risklerin incelenipyorumlanması sonucu bulunur. İstanbul Menkul Kıymetler Borsası 10
  11. 11. İ M K B E Ğ İ T İ M S E T İ"Ayı piyasası" (bear market) terimi ise, piyasanın genel olarak gelecek hakkında karamsar olduğunu ve düşüşbeklendiğini belirtir. "Ayıyı yakalamadan derisini satmak" (To sell a bears skin before one has caught thebear) deyiminin "ayı piyasası" teriminin kökeni olduğu rivayeti vardır.Bu beklentiye sahip olan kişilerin risk alma dereceleri yüksekse, sahip oldukları hisse senetlerini daha sonradüşük fiyattan geri alma beklentisiyle satarlar. Bu işlemde amaç, satış ile alış fiyatları arasındaki pozitif farktankâr elde etmektir.Aynı düşüş beklentisine sahip olup da söz konusu hisse senetlerine sahip olmayan kişiler ise, bu hissesenetlerini ödünç alıp borsada satarlar. Fiyatlar düştüğünde ise, aynı senetleri daha düşük fiyattan alıp, hissesenedi borçlarını geri verdikten sonra, aradaki fark kadar kâr elde etme amacına sahiptirler. Bu işleme "açığasatış"5 (short sale) adı verilir.6Açığa satış yapan bazı kimseler ise, sattıkları kadar hisse senedine sahip olmalarına rağmen, bazı sebeplerdendolayı bunları satmak istemediklerinden, açığa satış işlemine konu olan hisse senetlerini başka bir yerdenödünç alırlar. Bu satışa İngilizcede "sales against the box" veya "box short sale" adı verilir.(Terimlerdeki"box" (kasa), hisse senetlerinin fiziki olarak saklandığı yeri belirtir.) Bu şekilde yapılan açığa satış işlemleri,şirkette büyük miktarda hisseye sahip olan, önemli konumdaki kişiler tarafından yapılır. "Kasa"da saklananhisselerin satılmamasının sebebi, ortak ve yöneticilerin şirketteki prestij ve kontrollerini kaybetmekistememeleridir. Açığa satış işleminde, satım ve alımda ödenen komisyon kadar süre de önemlidir. İşlem, 1 gündenkısa (seans içi) veya daha uzun süre için geçerli olabilir. Uzun süreli açığa satışlarda risk ve karşılaşılabileceksorunlar bir hayli çoktur;a) Açığa satış işleminde, satış tarihi ile geri alım tarihi arasındaki süre içinde menkul kıymetlerin bazıözellikleri değişebilir. Örneğin bu iki tarih arasında hisse senetlerine temettü ödenmesi veya şirketin sermayearttırımı yapması mümkündür. Böyle bir durumda, hisse senedini ödünç veren kimse, hisse senedini elindetutmasa da normal olarak bu haklardan yararlanmak isteyecektir. Açığa satış işleminde, satılan hisse senedinialan kişi ise şirkete başvurup temettü alacak veya sermaye arttırımına katılabilecektir. Dolayısıyla aynı anda ikiödeme veya sermaye arttırımına katılım söz konusudur. Sonuçta, açığa satış yapan, hisse senedini ödünçveren kişiye temettü ödemek zorunda kalacaktır.b) İkinci bir olası durum ise, hisse senedini ödünç veren kişinin, açığa satış işleminde geri alım yapılmadanhisse senedini istemesidir. Ödünç veren kişi veya kuruluşun bu isteği, hisse senedini satmak, fiziken elindetutmak veya başka bir amaca yönelik olabilir. Böyle bir durumda, açığa satış yapan zor duruma düşecektir.Yapabileceği iki şey vardır:- Kendisine ödünç hisse senedi verecek başka bir kişi veya kuruluş bulmak,- Geri vermesi gereken hisse senedini piyasadaki cari fiyattan satın alıp hisse senedi borcunu kapatmak.Aşağıdaki grafik, 5.00 YTLden alınan bir hisse senedinin çeşitli fiyatlardan satılması (normal şekilde hissesenedi işlemi) veya 5.00 YTLden satılan aynı hisse senedinin yine çeşitli fiyatlardan geri alınması (açığa satış)durumunda elde edilebilecek kâr veya zararı (dikey eksende) göstermektedir. Hesaplamalarda alım ve satımyaparken aracı kuruluşa ödenen komisyonlar dikkate alınmamıştır.5 Bu terim İngilizceden kelimesi kelimesine tercüme yapıldığında "kısa satış" anlamına geldiği için, bu şekilde kullananlar da vardır."Kısa satış" yerine, "bütçede açık vermek" deyiminde olduğu gibi "açığa satış" terimini kullanmak kanımızca tercih edilmelidir.6 Açığa satış işlemlerinde birkaç önemli yasal noktaya dikkat etmek gerekir. Bunlar hisse senedi fiyatlarının manipülasyonununengellenmesi ve hisse senedi ödünç verme (stock lending) ile geri isteme şartları, süreleri ve yapılan sözleşmelerin içeriğidir. İstanbul Menkul Kıymetler Borsası 11
  12. 12. İ M K B E Ğ İ T İ M S E T İ 5 ACIGA SATIS NORMAL SEKILDE HISSE SENEDI ISLEMI 4 K 3 A R 2 1 HISSE S. FIYATI 0 -1 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Z -2 A R -3 A -4 R -5Grafikte de görüldüğü üzere, açığa satış işlemi yapan kişi veya kuruluş, hisse senedini sattıktan sonra fiyatdüşerse kârda, yükselirse zararda olacaktır. Açığa satış işleminde elde edilebilecek maksimum kâr hissesenedinin fiyatı kadar olabilir. Çünkü bir hisse senedinin fiyatı en fazla sıfıra kadar düşebilir. Muhtemel zararise sınırsızdır. Açığa satışta kâr veya zarar, açığa satış sonrası hisse senedinin piyasadan geri alış fiyatı,dolayısıyla geri alış zamanı ile ilgilidir.Amerikada açığa satış (short sale), kural gereği sadece belli bir miktarın (hisse senetlerindeki en ufak fiyatadımı olan 1/8 Doların) üzerinde fiyat artışı olduğunda yapılabilmektedir. Her hisse senedindeki toplam açığasatış miktarı (short interest) günlük gazetelerde duyurulur. Sahip olunmamasına rağmen satılan ve piyasadanhenüz geri alınmamış olan hisse senedi miktarının büyük olması, piyasanın düşüş beklentisinin derecesiniverir.Bu rakam, piyasaya ileride açıklarını kapamak için alıcı geleceğini de belirtir. İkinci düşünceye sahip olanyatırımcılar, "short interest" rakamının fazlalığına bakıp, piyasanın yükseleceği yorumunu yaparlar. Bu teori,İngilizcede "short interest theory" veya "cushion theory" olarak adlandırılır.7Dow Teorisi ve Teknik AnalizDow8, ortalamaları ve teorisi ile günümüzde hisse senedi piyasasında en çok ismi geçen kişidir. Charles Dow,teorisi üzerine detaylı bilgi veren bir kitap yazmamıştır. "The Wall Street Journal" gazetesinde yayınlamış olanteorisi, Dowun ölümünden (1902) günümüze teknik analizciler tarafından savunulmaktadır. Charles Dow,teknik analizin büyükbabası olarak da tanınır.Dowun teorisi 6 ilkeye dayanır;7 İstanbul Menkul Kıymetler Borsasındaki açığa satış düzenlemesi ise Amerikadakinden farklıdır. İMKBnin hisse senedipiyasasında, aynı aracı kuruluş bir hisse senedi üzerinde hem alım, hem de satım yaptığında, Takas Merkezinin iş yükünün azaltılmasıamacıyla alım ve satım emirleri birbirinden mahsup edilmektedir. Mahsup işlemi aracı kuruluşların aynı seans içinde açığa satışyapmalarına olanak tanıdığı için, Borsa Başkanlığı yayınladığı 153 numaralı genelge ile açığa satışın yasak olduğunu açıkça belirtmiştir.Genelgede, İMKB Yönetiminin tüm veya dikkati çeken işlemler için, gün içi mahsup yapılmaksızın, alım ve satımı yapılan hissesenetlerinin tamamının Takas Merkezine teslimini isteme yetkisinin bulunduğunu vurgulanmaktadır. Dolayısıyla aracı kuruluşlar birhisseden ne kadar satın alırlarsa alsınlar, İMKB Yönetimi istediği takdirde sattıkları hisseleri Takas Merkezine göstermek zorundakalacaklardır.8 İngilizcedeki okunuşu Türkçe olarak "dauv" şeklindedir. İstanbul Menkul Kıymetler Borsası 12
  13. 13. İ M K B E Ğ İ T İ M S E T İa) Ortalamalar her türlü faktörü (etkeni) içerir ve yansıtır. (Hisse senedi fiyat endeksleri, Dowun bahsettiğiortalamalarla aynı anlamdadır.)b) Piyasada üç temel trend vardır. Her trend, süre bakımından kendinden bir büyük olan trendi düzeltir.- Bir yıldan uzun olan ana trendler veya birincil hareketler,- Üç hafta ile üç ay arasında olan ikincil hareketler,- Üç haftadan az olan ufak oynama veya dalgalanmalar.c) Ana trendler (birincil hareketler) üç aşamadan geçer;- Fiyatlar düşükken akıllı yatırımcıların alıma geçtiği biriktirme veya toparlama dönemi,- Fiyatlar hızla artarken trendi izleyen birçok kişinin alıma geçtiği boğa piyasası dönemi,- Hisse senetlerinin özellikle akıllı yatırımcılar tarafından elden çıkarıldığı dağıtım dönemi.(Bu aşama ayıpiyasası olarak da adlandırılır.)d) Ortalamalar veya piyasa göstergelerinin birbirini onaylaması gerekir. Başka bir deyişle, endeks veyaortalamalar birbirleriyle aynı uyarı ve sinyalleri vermelidir.e) İşlem miktarı (volume) trendi onaylamalıdır. Trend belirlenirken fiyata ek olarak işlem miktarına dabakılmalıdır. İster düşüş, ister artış olsun, her ana trend işlem miktarının artmasıyla desteklenir ve doğrulanır.f) Yönü veya eğiminin değiştiğine dair sinyaller alınana dek her trend geçerlidir.Teknik Analiz AraçlarıDestek ve Direnç KavramlarıDestek noktası veya destek seviyesi, fiyatların düşerken, sıkıştığı veya düşüşün durduğu gelen taleple birlikteyükselişin başladığı seviyeyi ifade eder. Direnç noktası ya da direnç seviyesi ise fiyat yükselişlerinin önünükesen önemli bir arzın oluştuğu, yükselişin yavaşladığı veya durduğu seviyeyi ifade eder. Bu arada destek vedirenç seviyelerinde işlem hacminın nispeten yuksek oluştuğu söylenebilir. Yükselen piyasada hem desteklerhem de dirençler yükselen bir seyir gösterir. Fiyatların destek ya da dirençlerini kırması durumunda buseviyelerin rolü değişir. Kırılan destekler direnç, kırılan dirençler ise destek görevini alır.Ayrıca trend çizgileri de bir destek veya direnç işlevini görür. Bu trend çizgilerinin işlevi, destek veya direnççizgilerinin sağlamlığı dolayısıyla bu çizginin kırılması durumunda rol değiştirebilme yeteneği (direnççizgisinin destek çizgisine dönüşebilmesi, destek çizgisinin direnç çizgisine dönüşebilmesi) başlıca iki faktörebağlıdır. Bunlardan ilki işlem hacmi seviyesidir. Bir destek ya da direnç seviyesinde işlem hacmi ne kadar fazlaise o seviyenin destek ya da direnç seviyesi olarak fonksiyon görme potansiyeli o kadar fazladır. İkincisifiyatların bu fiyat seviyelerinde işlem gördüğü zaman aralığıdır. Fiyatlar bu seviyelerde ne kadar uzun süreişlem görmüşse destek ve direnç seviyeleri o ölçüde geçerli olacaktır. İşlem görme süresi arttıkça destek vedirençlerin sağlamlığı da artacaktır.TrendTeknik analize göre piyasada fiyatlar bir trend doğrultusunda hareket ederler. Arz ve talep bu trendin yönünübelirler. Doğal olarak bu trendin doğrultusu yukarı, aşağı veya yatay olabilir. Bu durumda yükselen piyasa(bullish, boğa piyasası), alçalan trend (bearish, ayı piyasası ) veya yatay trend sözkonusudur.Ayrıca, trendler zaman süreci bakımından ana trend, (uzun vadeli trend - major, primary trend), orta vadelitrend (intermediate trend) ve kısa vadeli trend (minor trend) olarak üçe ayrılır. Ana trend yaklaşık 1 yıl veya İstanbul Menkul Kıymetler Borsası 13
  14. 14. İ M K B E Ğ İ T İ M S E T İdaha uzun devam eden, orta vadeli trend 3-4 haftadan bir kaç aya kadar, kısa vadeli trend ise birkaç günden3-4 haftaya kadar olan fiyat hareketlerini yansıtır.Trend ÇizgileriTrend çizgileri trendin yönünü daha belirgin şekilde ortaya koyar. Trend çizgileri fiyat hareketlerinin tepe yada dip noktalarından geçen düz bir çizgiyle çizilir. Yükselen piyasada trend çizgisi fiyat hareketlerinin dipnoktalarından, alçalan piyasada ise tepe noktalarından geçen doğrudur. Bir trend çizgisi çizilebilmesi için enaz iki dip veya iki tepe noktası gerekmektedir.Genellikle fiyat formasyonlarında olduğu gibi fiyatların trendçizgisini kırdıktan sonra tekrar trend çizgisine kadar geri çekildiği ve daha sonra tekrar yeni trenddoğrultusunda hareketine devam ettiği görülür.Trend KanallarıFiyatların, çoğu zaman trend çizgisinden belirli bir mesafe uzaklaştıktan sonra tekrar trende doğru hareketettiği gözlenir. Gerçekte trende parale çizilen bir çizgi ile trend çizgisi arasında hareket yaşanır. Yükselenpiyasada kanal çizgisi direnç görevi görürken, alçalan piyasada ise destek olarak algılanır.Teknik Analiz YöntemleriFiyat FormasyonlarıFiyat hareketleri bazen tesadüfi olarak birbirinden çok farklı, düzensiz şekillerde ortaya çıksa da çoğu kez,birbirine çok benzeyen karakteristik fiyat formasyonları olarak kendilerini gösterirler. “Trend değişimformasyonları” (reversal chart patterns) olarak adlandırılan bu fiyat formasyonları yükseliş trendinden düşüştrendine ya da düşüş trendinden yükseliş trendine geçişin algılanmasında, diğer bir ifadeyle olası bir trenddeğişiminin belirlenmesinde analizciye yardımcı olurlar.Kafa Omuz Değişim Formasyonları (Head & Shoulder Reversal Patterns), en yaygın ve en güvenilir fiyatformasyonlarından biridir. Bu formasyonlar hem piyasanın tepe hem de dip noktalarında oluşurlar. Tepenoktalarında oluşan bu formasyonlar kafa omuz formasyonları, dip noktalarda oluşanlara da ters kafa omuzformasyonları olarak adlandırılır. Piyasanın tepe noktalarında oluşan kafa omuz formasyonları genelliklefiyatların çok yükseldiği seviyelerde ortaya çıkar. Kafa omuz formasyonu şekliŞekilde görüldüğü gibi tipik bir kafa - omuz formasyonu, sol omuz, kafa sağ omuzdan meydana gelmektedir.Kafa-omuz formasyonlarının geçerli ve güvenilir olabilmesi, formasyonun oluşumu sırasındaki fiyathareketleriyle birlikte özellikle işlem hacmindeki hareketlere bağlıdır. İstanbul Menkul Kıymetler Borsası 14
  15. 15. İ M K B E Ğ İ T İ M S E T İKafa omuz formasyonun en önemli ve anahtar denebilecek karakteristik özelliği, sağ omuz işlem hacmininkafa ve sol omuz işlem hacimlerine göre açık ve belirgin bir şekilde zayıf olmasıdır.Fiyatların boyun çizgisini aşağı doğru kırması, formasyonunun tamamlandığını doğrular ve trend değişimineilişkin sinyal verir. (SAT sinyali)Teknik analizciler, fiyatların yönünü, hedefini belirlemek amacıyla çift tepe, çift dip, çanak, üçgenformasyonları gibi daha birçok fiyat formasyonları kullanmaktadırlar.Hareketli Ortalamalar (Moving Averages)Hareketli veya yürüyen ortalamalar (moving average), teknik analizciler tarafından sık olarak kullanılırlar. Buyöntemde, kapanış veya ağırlıklı ortalama gibi hisse senedini en iyi temsil eden fiyat kullanılır. Analizci isterse,en yüksek, en düşük veya en yüksek ile en düşük değerin ortalamasından da hareketli ortalama hesaplayabilir.Hareketli ortalamalar, teknik analizci tarafından belirlenen süreye göre hesaplanır. Sürenin uzunluğu, alım-satım sinyalinin erken veya geç olmasını etkiler. Kısa süreli ortalamalar uzun süreliye göre daha duyarlıdır.Hareketli ortalamalarda genellikle 5 veya 20 günlük (1 hafta veya 1 aylık) süreler kullanılır. Aslında, süreyiborsa veya hisse senedine göre belirlemek en doğru yoldur.Teknik analizciler, hareketli ortalamaları grafiklerde esas ele alınan fiyattan farklı bir şekilde gösterirler.Böylece tirelerden oluşan (dashed) ve sürekli olmamasına rağmen, yönü ve her günkü değeri kolaycaanlaşılabilen hareketli ortalamaların, grafikteki fiyattan ayırdedilmesi sağlanmış olur.Hareketli ortalamalar "basit", "ağırlıklı" ve "eksponansiyel" olarak hesaplanabilir. Basit ortalamalar belirlenensüre içindeki her değere eşit önem verirken, diğer iki yöntem günümüze en yakın değerlere daha fazla ağırlıkverir. Basit ve ağırlıklı hareketli ortalamalarda, teknik analizci tarafından bir dönem (5 gün gibi) seçimi sözkonusudur. Basit ve ağırlıklı ortalamalar, seçilen dönem içindeki her fiyattan hesaplanır. Eksponansiyelortalamalarda ise teknik analizci tarafından herhangi bir dönem seçimi yoktur. Bunun sebebi eksponansiyelortalamanın geçmişteki tüm değerleri dikkate almasıdır.Hareketli ortalamaların üç çeşidini kısaca tanımladıktan sonra hesaplama yöntemlerini inceleyelim;a) Basit hareketli ortalama, hisse senedinin son "x" günündeki değerlerinin (fiyatının) toplanıp, "x" sayısınabölünmesiyle elde edilir. İşlem, her gün yapıldığı ve hesaplamada her değere eşit önem verildiği için, buyönteme "basit hareketli ortalama" adı verilmiştir.b) Ağırlıklı hareketli ortalamalarda ise, seçilen dönem (x) içindeki en eski fiyat 1, sonraki 2, ...., en son fiyat ise"x" ile çarpılır ve toplanır. Bulunan rakam, (1+2+...+x)e -- kısaca (x+1)(x)/(2)ye -- bölünür. Bu hesaplamada her gün için yapılır.c) Eksponansiyel hareketli ortalamada, (X) yani ele alınan gün sayısı kullanılarak 2/(X+1) formülüyle sabitbir katsayı hesaplanır. Bu katsayı, hesaplanacak eksponansiyel ortalamada her günkü fiyatın ağırlığı olacaktır.Katsayının 1den farkı ise, hesaplamada bir önceki günün eksponansiyel hareketli ortalamasına verilenağırlıktır.Eksponansiyel hareketli ortalama yöntemi, aşağıda açıklandığı şekliyle daha kolay anlaşılabilir; Birinci günün eksponansiyel hareketli ortalaması o günkü fiyata eşittir. Formül olarak EHO = 1F dir. 1 İstanbul Menkul Kıymetler Borsası 15
  16. 16. İ M K B E Ğ İ T İ M S E T İ Diğer günler (g) içinse, EHO = (K x F ) + ((1-K) x EHO ) g g g-1formülü ile bulunur. (K=2/(X+1); X=Eksponansiyel ortalamada dikkate alınan gün sayısı; F =Hisse gsenedinin "g" günündeki fiyatı)Örnek: Ereğli Demir Çelik hisse senetlerinin kapanış fiyatlarını kullanarak üç ayrı hareketli ortalamanınhesaplanması. 5 GÜNLÜK HAREKETLİ ORTALAMA TARİH KAPANIŞ BASİT AĞIRLIKLI EKSPONANS FİYATI İYEL 01.01.91 2.700 -------- -------- 2.700,00 02.01.91 2.650 -------- -------- 2.683,33 03.01.91 2.650 -------- -------- 2.672,22 04.01.91 2.600 -------- -------- 2.648,15 05.01.91 2.950 2.710,00 2.740,00 2.748,77 08.01.91 3.000 2.770,00 2.836,67 2.832,51 09.01.91 3.050 2.850,00 2.930,00 2.905,01 10.01.91 3.000 2.920,00 2.980,00 2.936,67 11.01.91 2.850 2.970,00 2.956,67 2.907,78 12.01.91 2.800 2.940,00 2.900,00 2.871,85 15.01.91 2.750 2.890,00 2.836,67 2.831,24 16.01.91 2.700 2.820,00 2.773,33 2.787,49 17.01.91 2.750 2.770,00 2.750,00 2.774,99 18.01.91 2.800 2.760,00 2.760,00 2.783,33 19.01.91 2.900 2.780,00 2.806,67 2.822,22Hesaplanan hareketli ortalama yöntemlerden hangisi kullanılırsa kullanılsın, hisse senedi fiyatının hesaplananhareketli ortalamayı keserek yukarı çıkması "al", aşağı düşmesi ise "sat" sinyalini verir.Bu kuralın uygulaması, aşağıdaki grafikte 5 günlük eksponansiyel hareketli ortalama (EHO)9 içingösterilmiştir.9 Türkçede eksponansiyel ortalamaya "üslü ortalama" da denilmektedir. İstanbul Menkul Kıymetler Borsası 16
  17. 17. İ M K B E Ğ İ T İ M S E T İ EREGLI DEMIR CELIK 3100 3000 SAT 2900 2800 AL 2700 AL 2600 2500 KAPANIS FIYATI EHO (5 GUNLUK) 2400 2300 1 2 3 4 5 8 9 10 11 12 15 16 17 18 19 7/91Teknik analizciler, genellikle sinyalden tam olarak emin olmak için çeşitli yöntemlere başvururlar.10Analizlerinde tek bir hareketli ortalama yerine, aynı fiyatı kullanıp biri uzun, diğeri ise daha kısa bir dönemiçin hesaplanan iki hareketli ortalamayla ilgilenen teknik analizciler de vardır. Bu uygulamada, kısa dönemlihareketli ortalamanın uzun dönemliyi keserek yukarı çıkması "al", aşağı düşmesi ise "sat" sinyalini verir. Buyönteme İngilizcede "the double crossover method" denir.Hareketli ortalamalar hangi yönteme göre hazırlanırsa hazırlansın, hesaplamada ele alınan dönem boyuncagerçekleşen fiyatların trendine göre "al/sat sinyali" verir. Bu dönem içinde, fiyatlarda artış veya azalış trendisöz konusu olduğunda "iyi" sonuç verir. Hareketli ortalamalar, fiyatlar dışında endeks ve çeşitli oranlara dauygulanabilir.10 Günlük grafiklerde sıkça kullanılan birkaç yöntem ilgilenenlere yardımcı olmak amacıyla verilmiştir;(a) Bazı teknik analizciler, kapanış fiyatı ile hareketli ortalama aynı olduğu anda alım veya satım kararı vermek yerine farklı bir yöntemuygularlar. Alım yapmak için, gün içinde oluşan en düşük fiyatın (satım içinse en yüksek fiyatın) hareketli ortalamayla aynı değeresahip olmasını beklerler.(b) İkinci yöntemde, teknik analizci "filtre" olarak adlandırılan bir miktar veya oran (%3 gibi) belirler. Fiyat, hareketli ortalamayı en azfiltre kadar aştığı anda, alım veya satım kararı verilir. Miktar veya oranın yüksek belirlendiği durumda alım/satım sinyali daha geçalınır. Filtre düşük olarak belirlendiğinde ise verilen kararın yanlış olma olasılığı daha yüksektir.(c) Üçüncü bir yöntem ise, teknik analizcinin bir zaman dilimi (2 gün gibi) belirlemesi ve hareketli ortalama ile fiyat aynı olduktansonra belirlediği sürenin geçmesini beklemesidir. Alım veya satım işlemi, bu sürenin bitiminde kural halen geçerliyse gerçekleştirilir.Bu yöntem "zaman filtresi" (time filter) olarak bilinir.(d) Diğer bir yöntemde ise, hesaplanan hareketli ortalamanın alt ve üst sınırları (volatility band, percentage envelopes) belirlenir.Sınırlar, her günkü hareketli ortalamanın teknik analizci tarafından belirlenen bir oranda alt ve üstündedir.(% 5 altı ve % 5 üstü gibi)Analizci alım yapmak için, fiyatın önce hareketli ortalamayı, sonra da hesaplanan üst sınırı geçmesini bekler. Satım kararında ise, aynıyöntemde alt sınır kullanılır.(e) Bazı teknik analizciler ise (d)deki gibi alt ve üst sınırları grafikte esas ele alınan fiyatın hareketli ortalamasından hesaplamazlar.Bunun yerine üst sınır en yüksek (alt sınır ise en düşük) fiyatın hareketli ortalaması hesaplanarak belirlenir. Alım/satım kararındaaynen bir önceki yöntem uygulanır. İstanbul Menkul Kıymetler Borsası 17
  18. 18. İ M K B E Ğ İ T İ M S E T İTeknik analizciler, fiyatların belirlenen dönem içinde sürekli alt ve üst sınırlar arasında değişmesi durumundahareketli ortalama yöntemini kullanmazlar. Ayrıca alım/satım kararını sadece bu yönteme dayanarakvermezler. Bu sebepten hareketli ortalama yöntemi, alım/satım kararını onaylayıcı ve destekleyici bir işaretolarak algılanır.MACD (Moving Average Convergence/Divergence)Kısa adı MACD (İngilizce okunuş şekli "Mac-d") olan "Moving Average Convergence/Divergence"yönteminde, eksponansiyel hareketli ortalamalar kullanılır.MACD göstergesi, birçok yerde "12 günlük eksponansiyel hareketli ortalamadan 26 gün için hesaplananeksponansiyel hareketli ortalamanın çıkarılması sonucu elde edilen değer" şeklinde ifade edilir. Buna karşın,gerçek MACD değeri (aşağıda anlatılacak olan sebeplerden dolayı) tanım sonucu elde edilecek değere tamolarak eşit değildir.MACD hesaplanırken kullanılan eksponansiyel hareketli ortalamalarda, X olarak ifade edilen dönemin2/(X+1) formülüne konması ile özel bir katsayısının belirlendiğinden daha önce bahsedilmişti. Buna göre,X=2 iken katsayı 2/(13) = 0,153846, 26 iken ise 2/(27) = 0,074074 olarak hesaplanmaktadır. MACDgöstergesinde ise, eksponansiyel ortalamalar (EHO) hesaplanırken katsayı olarak, bu iki değer yerine 0,15 ile0,075 kullanılır. MACDnin, değiştirilmemiş katsayılar kullanılarak hesaplanan (EHO - EHO ) değerine 12 26tam olarak eşit olmama sebebi de budur.MACD yöntemini kullananlar, değiştirilmiş katsayılardan hesaplanan eksponansiyel hareketli ortalamalararasındaki farkı, "trigger line"11 veya "signal line" olarak adlandırılan değer ile karşılaştırırlar ve alım/satımkararı verirler. Burada bahsedilen "trigger", katsayısı değiştirilmiş (EHO - EHO ) değerinin 9 günlük 12 26eksponansiyel hareketli ortalamasıdır. 9 günlük eksponansiyel ortalama hesaplanırken, katsayı olarak 2/(X+1)= 2/(10) = 0,5 değeri kullanılır.11 "Trigger" kelimesinin Türkçesi tüfek tetiğidir. İstanbul Menkul Kıymetler Borsası 18
  19. 19. İ M K B E Ğ İ T İ M S E T İÖrnek: GÜN FİYAT EHOm12 EHOm26 MACD TRIGGER MACD - TRIGGER (K=0,15) (K=0,075) 1 8.300 8.300,00 8.300,00 0,00 0,00 0,00 2 8.500 8.330,00 8.315,00 15,00 3,00 12,00 3 8.550 8.363,00 8.332,63 30,38 8,48 21,90 4 8.550 8.391,05 8.348,93 42,12 15,20 26,92 5 8.600 8.422,39 8.367,76 54,63 23,09 31,54 6 8.600 8.449,03 8.385,18 63,86 31,24 32,61 7 8.300 8.426,68 8.378,79 47,89 34,57 13,32 8 8.150 8.385,18 8.361,63 23,55 32,37 -8,82 9 8.200 8.357,40 8.349,51 7,89 27,47 -19,58 10 8.500 8.378,79 8.360,79 18,00 25,58 -7,58 11 8.500 8.396,97 8.371,23 25,74 25,61 0,13 12 8.100 8.352,43 8.350,89 1,53 20,79 -19,26 13 8.000 8.299,56 8.324,57 -25,01 11,63 -36,65 14 8.050 8.262,13 8.303,98 -41,85 0,94 -42,79 15 8.000 8.222,81 8.281,18 -58,37 -10,93 -47,45 16 7.800 8.159,39 8.245,09 -85,71 -25,88 -59,82 17 7.550 8.067,98 8.192,96 -124,98 -45,70 -79,28 18 7.550 7.990,28 8.144,74 -154,46 -67,45 -87,00 19 7.300 7.886,74 8.081,38 -194,64 -92,89 -101,75 20 7.250 7.791,23 8.019,03 -227,80 -119,87 -107,93 21 7.050 7.680,04 7.946,35 -266,31 -149,16 -117,15 22 7.050 7.585,54 7.879,13 -293,59 -178,05 -115,54 23 7.200 7.527,71 7.828,19 -300,49 -202,53 -97,95 24 7.200 7.478,55 7.781,08 -302,53 -222,53 -79,99 25 6.800 7.376,77 7.707,50 -330,73 -244,17 -86,56 26 6.700 7.275,25 7.631,93 -356,68 -266,67 -90,01 27 6.750 7.196,47 7.565,79 -369,32 -287,20 -82,12 28 6.800 7.137,00 7.508,36 -371,36 -304,04 -67,32 29 6.750 7.078,95 7.451,48 -372,53 -317,73 -54,80 30 6.600 7.007,10 7.387,62 -380,51 -330,29 -50,22 31 6.500 6.931,04 7.321,05 -390,01 -342,23 -47,77 32 6.800 6.911,38 7.281,97 -370,59 -347,90 -22,68 33 6.750 6.887,18 7.242,07 -354,90 -349,30 -5,59 34 6.900 6.889,10 7.216,42 -327,32 -344,91 17,59 35 6.500 6.830,73 7.162,68 -331,95 -342,31 10,36 36 6.150 6.728,62 7.086,73 -358,11 -345,47 -12,64 37 6.750 6.731,83 7.061,48 -329,65 -342,31 12,66 38 6.200 6.652,06 6.996,87 -344,81 -342,81 -2,00MACD ve "trigger" değerleri, ele alınan verinin (örneğin hisse senedi fiyatının) gösterildiği grafikten ayrıolarak, çoğunlukla çizgi grafiği (line chart) şeklinde gösterilir. Bu iki değer, sıfır ekseni civarında (+) veya (-)değerlere sahip olacaktır. (Bunun sebebi hareketli ortalamalar arasındaki farkın hesaplanmasıdır.) Bu çizim İstanbul Menkul Kıymetler Borsası 19
  20. 20. İ M K B E Ğ İ T İ M S E T İyöntemini kullananlar, hesaplanan MACD değeri "trigger"dan büyük olduğunda alım; küçük veya eşitolduğunda ise satım zamanının geldiğini düşünürler. MACD yöntemini kullanan bazı analizciler ise, grafikte hem MACD, hem de "trigger" değerinigöstermeyi gereksiz bulurlar. Bunun yerine, (MACD - Trigger) formülünün hesaplanması sonucu elde edilenrakamı, çubuk grafikler (histogram) şeklinde ifade ederler. Bu çizimde, çubuk grafikler sıfır ekseni civarındayoğunlaşır. Çubuk grafikler zirve yapıp düşüşe geçtiklerinde satım, herhangi bir dip değere gelip yükselmeyebaşladıklarında ise alım zamanı olarak yorumlanır. MACD yöntemi (hareketli ortalamaları esas aldığı için) fiyatlarda trend söz konusu olduğunda "iyi"sonuç verir. Bu yöntemi 26. günden sonraki veriler için uygulamak mantıklıdır.Momentum 12Momentum kavramı fiyat hareketlerindeki hızı esas alır. Borsadaki fiyat hareketleri incelendiğinde fiyatlarınönce hızla yükselmeye başladığı ve belirli seviyeye ulaştıktan sonra fiyatlardaki yükselişin yavaşladığı yanimomentumunu yitirmeye başladığı ve nihayet bir noktadan dönerek düşüşe geçtiği görülür. Buradaki önemlinokta hisse senedi fiyatlarının da tam tepe noktasına ulaşmadan önce yükseliş hızının önemli ölçüdeyavaşlaması yani momentumunun zayıflamasıdır. Momentum fiyatlardaki yükseliş ya da düşüş hızını ölçer.Momentum osilatörleri ise fiyat değişimlerindeki bu hızı göstermek üzere düzenlenirler.Bir hisse senedinin (veya piyasa endeksinin) o günkü momentumu günün kapanış fiyatının belirlenen günönceki kapanış fiyatına oranıyla bulunur. Örneğin, 10 günlük momentum için günün kapanış fiyatı 10 günönceki kapanış fiyatına bölünür.onbirinci günün momentumunu hesaplamak için, 11. günün kapanış fiyatı 2. (ikinci) günün kapanış fiyatınabölünür ve bu işlem her yeni gün için tekrarlanır. Mometum hesaplanışı basitçe şöyle formüle edilebilir;Momentum : K(0) / K(x) x 100K(0) : Bugünün kapanış fiyatı K(x) : x gün önceki kapanış fiyatıÖrneğin, momentumun yorumlanmasına gelince, 10 günlük bir momentum için;- Eğer momentum yükseliyorsa bu fiyatların 10 gün öncesine göre daha fazla (hızla) yükseldiğini ya da 10 günöncesine göre daha yavaş düştüğünü gösterir.- Eğer momentum, yatay olarak devam ediyorsa bu fiyatların 10 gün öncesine göre aynı oranda (hızda)yükseldiği ya da düştüğünü ifade eder.- Eğer, momentum düşüyorsa bu fiyatların 10 gün öncesine oranla daha az (yavaş) yükseldiğini ya da 10 günöncesine göre daha hızla (fazla) düştüğünü ifade eder.Kısaca, yükselen momentum endeksi, fiyatların momentumunun yükselişi (trendin sağlamlığını) alçalanmomentum ise fiyatların yükseliş hızını yitirdiğini, yani piyasanın zayıfladığını gösterir.Yükselen momentumpiyasanın yükselişine (bullish) alçalan momentum ise düşüşe (bearish) yorumlanır.Diğer Teknik Analiz Yöntemleri12 Mahmut, ŞAHİN, Borsa’da Teknik Analiz İstanbul Menkul Kıymetler Borsası 20
  21. 21. İ M K B E Ğ İ T İ M S E T İ Teknik analizcilerin kullandığı diğer yöntemlerin ingilizceleri yardımcı olması amacıyla aşağıdasayılmıştır; Absolute Breadth Index, Advance/Decline, Advisory Sentiment Index, Call/Put Ratio, ConfidenceIndex, Cycles, Days Of The Month, Days Of The Week, Demand Index, Dividend Yields, Fed Indicator,First Five Days In January, Funds Net Purchases Index, High Low Logic Index, Insiders Sell/Buy Ratio,Large Block Ratio, Margin Debt, Margin Requirement, Member Short Ratio, Mutual Funds Cash/AssetsRatio, New High/New Low Ratio, New Highs, New Highs-New Lows, New Lows,Number Of Advancing Issues, Number Of Declining Issues, Odd Lot Balance Index, Odd Lot Short Ratio,On Balance Volume, Oscillators, Overbought/Oversold Indicators, Price/Dividend Ratio, Price/EarningsRatio, Public Short Ratio, Public/Specialist Short Ratio, Put/Call Premium Ratio, Put/Call Ratio, Rate OfChange, Relative Strength, Short Interest Ratio, Specialist Short Ratio, Stochastics, Total Short Ratio,Unchanged Issues Index, Volatility Ratios, Volume Oscillator, Volume Up Days/Down Days, WilliamsPercent Range (%R).The Wall $treet Week Technical Market Index (W$W) Amerikada 1970 yılından beri her Cuma hesaplanan "The Wall $treet Week" (W$W) endeksi, teknikanalizcilerin ilgilendikleri 10 farklı veriyi esas alır. Endeks, piyasanın kısa vadedeki hareketi yerine, orta veuzun vadeli (3 aydan uzun) hareketlerini belirlemeyi amaçlar. "The Wall $treet Week" endeksinin yararı, farklıteknik analiz yöntemleri sonucunda elde edilen ve birbiriyle çelişen davranış biçimleri ("al", "sat", "elde tut"gibi) elde edilmesi durumunda, kesin bir sonuca ulaşabilme imkanı sağlamasıdır. Bu endeksin, "öncügösterge" olarak verdiği uyarıların 1, 5, 13, 26 ve 52 hafta sonraki DJIA (Dow Jones Sanayi Ortalamasının)değeri ile istatistiksel olarak tutarlılık gösterdiği kanıtlanmıştır.Endeks hesabına dahil olan 10 teknik gösterge (technical indicator)13 için ayrı marjlar (sınırlar)belirlenmiştir.14 Her göstergenin dikkate aldığı veri, marj olarak belirlenen üst sınırın üzerinde ise göstergeye13 Endeks hesabına dahil edilen 10 gösterge şunlardır;(a) Dow Jones Momentum Oranı: Dow Jones Sanayi Ortalamasının (DJIA) kapanış değerinin, 30 günlük basit hareketli ortalamasınabölünmesi ile elde edilir. Gösterge, DJIA değerinin, hareketli ortalamanın en az % 3 üzerinde olduğu durumda (+1) değerini alır.Hareketli ortalama DJIAnın en az % 3 üzerinde olduğunda ise, gösterge (-1)e eşitlenir.(b) İkinci göstergenin hesaplanması içinse, son 10 işlem gününde değeri en yüksek seviyeye ulaşan toplam hisse senedi sayısı bulunur.Değeri en düşük seviyeye gelen toplam hisse senedi sayısı da aynı dönem için hesaplanır. Bu iki toplam, son 10 işlem günü içinhareketli olarak her işlem günü hesaplanır. Karşılaştırma sonrası gösterge bir değer alır.(c) "Market breadth" olarak adlandırılan üçüncü gösterge ise, yine 10 işlem gününü esas alır ve bu dönem içinde her gün fiyatı artanile azalan hisse senedi sayısı arasındaki net rakamın hareketli toplamına göre belirlenir.(d) New York Borsasında, fiyatı artan hisse senetlerindeki işlem miktarının, fiyatı azalanınkilere bölünmesi sonucu bulunan oranın,10 günlük hareketli ortalamasının hesaplanmasıyla dördüncü göstergenin alacağı değer bulunur. Gösterge, bulunan rakamın en az1,20 olması durumunda (+1); 0,8 veya altında olduğunda ise (-1) değerini alır.(e) Investors Intelligence tarafından derlenen ve New York Borsasındaki tüm hisse senetlerinin fiyatlarının (10 ve 30 haftalık)hareketli ortalamaları ile karşılaştırılması ise beşinci göstergenin alacağı değer için gereklidir.(f) Options Clearing Corporationdan sağlanan altıncı gösterge ise, Borsa kotundaki tüm satım (put) opsiyonlarının ortalamaprimlerinin (fiyatlarının), alım (call) opsiyonlarının ortalama primlerine bölünmesi ile elde edilir. Gösterge, oranın en az % 95.5olduğu durumda (+1); en çok % 42 olduğunda ise (-1) değerini alır.(g) Investors Intelligence tarafından, hisse senedi piyasası hakkındaki beklentilerini öğrenmek amacıyla, 100 kadar yatırımcıyagönderilen mektuplara verilen cevaplar ise, yedinci göstergenin alacağı değeri belirler.(h) Üzerinde spekülasyon yapılan, düşük fiyatlı hisse senetlerinde gerçekleşen işlem miktarının, Dow Jones Sanayi Ortalamasıkapsamındaki hisse senetlerinin işlem miktarı ile karşılaştırılması sonucu, sekizinci göstergenin alacağı değer belirlenir.(i) Şirket hakkında gizli bilgileri elde edebilecek durumda olanların (insider) davranışları ise dokuzuncu göstergenin temelini oluşturur.Bu kişilerin yaptıkları satışlar, alımlarına oranlandıktan sonra, belirlenmiş olan sınırlarla karşılaştıtılır ve gösterge değeri belli olur.(j) Amerikadaki Merkez Bankasının açıkladığı iskonto oranının, yine Amerikan Merkez Bankasına mevduat yatırılması için önerilenfaiz oranına bölümü sonucu elde edilen rakam ise, endeks hesabına dahil edilen son göstergenin alacağı değeri belirler. İstanbul Menkul Kıymetler Borsası 21
  22. 22. İ M K B E Ğ İ T İ M S E T İ(+1); alt sınırın altında ise (-1) değeri verilir. Belirlenen sınırların içinde olmayan değer içinse, söz konusugöstergeye (0) değeri atanır.15 Endeks kapsamındaki 10 göstergenin (+1), (0) veya (-1) olarak aldıklarıdeğerler belirlendikten sonra, (+) ve (-) işaretleri birbirini götürür ve o haftanın net endeks rakamı elde edilir. Bu şekilde bulunan endeks; a) +5e eşit veya fazla ise, hisse senedi piyasasında yükselme beklentisi son derece kuvvetlidir ve alımzamanıdır. b) +4 ise, piyasada yükselme beklentisi kuvvetlidir ve alıma geçmek için hazırlık yapılmalıdır. c) +3 ise, piyasada yükselme beklentisi vardır. d) +2 ise, piyasada yükselme beklentisinin gelişmesi muhtemeldir. e) +1, 0 veya -1 ise, piyasa "nötr" (neutral) durumdadır. f) -2 ise, piyasada düşme beklentisinin gelişmesi muhtemeldir. g) -3 ise, piyasada düşme beklentisi vardır. h) -4 ise, piyasada düşme beklentisi kuvvetlidir ve satışa geçmek için hazırlanmalıdır. i) -5e eşit veya daha küçük ise, piyasanın düşmesi son derece kesin olduğu için satım zamanıdır.Türkiyede Teknik Analiz Türkiyede, sermaye piyasasında, MetaStock Professional (EQUIS International),Dow Jones Market Analyzer Plus (RTR Software) ve Share Master(Synergy Software) gibi teknik analizyapmaya yönelik özel bilgisayar programları kullanılmaktadır. Analiz yaparken karmaşık veya çok sayıdaformül kullanmayanların ise, tablo analizi (spreadsheet) programlarında kendi formüllerini yazarak teknikanaliz yaptıkları gözlenmektedir.Bu donanım ve yazılım imkanına sahip olmayanlarla, teknik analize özelzaman ayırmak istemeyenler ise, gerek basının, gerekse Borsa üyelerinin çıkardığı çeşitli yayınlardanyararlanabilmektedir. Bu yayınlarda yer alan analizlerde, daha çok trend izleme, özel fiyat formasyonlarınıbelirleme, hareketli ortalama, momentum ve artan-azalan yöntemlerinin kullanıldığı gözlenmektedir. Bu yayınlarda yer alan yorum ve tavsiyelerin etkisiyle, yatırımcılar ile kısa dönemli alım-satımyapanların davranış biçimlerini değiştirmeleri olasıdır. Bu kişilerin, hep birlikte aynı hareketi yapmasıdurumunda, hem söz konusu yatırım aracının işlem gördüğü piyasa, hem de diğer piyasalar (istenmeden deolsa) farklı derece ve şekilde etkilenip yönlendirilmiş olacaktır. Bunların dışında Türkiyede bazı eğitimkuruluşları ile basının Teknik analiz konusunda kurslar düzenlediği ve Türkçe yazılmış eğitici kitapların dapiyasada bulunduğu görülmektedir.Teknik Analiz Yöntemlerine Farklı Bir Bakış Teknik analiz yöntemlerinin hesaplanması için, borsalar ile diğer piyasa veya konularda birçok veriyesürekli olarak, çabuk bir şekilde ulaşılmalıdır. Bu gereklilik göz önüne alındığında, sayılan her teknik analizyönteminin piyasamızda kullanılamayacağı sonucu ortaya çıkmaktadır. Ayrıca, diğer ülkelerdeki piyasalardakullanılan yöntemleri doğru kabul edip, "Ben de teknik analiz yapıyorum" düşüncesiyle, geçmişe yönelikherhangi bir analiz yapmadan, bunlar aynen uygulanmamalıdır. Gerek şahsi kullanım, gerekse diğer kişileretavsiye vermek amacıyla teknik analiz yapanların, bunu göz ardı etmemesi ve hem uyguladıkları, hem deuygulayacakları yöntemleri kârlılık ve tutarlılık açısından sürekli olarak test etmeleri kanımızca zaruri veyararlıdır. Bu işlemde, alım ve satımda ödenen komisyonlara dikkat edilmesi son derece önemlidir. Teknik analizcilerin çoğunlukla formüller ve geçmişteki veriler üzerine oluşturdukları piyasayaklaşımlarına karşın, temel analizcilerin de kendilerine özel yöntemleri olduğu ve teknik analizcilertarafından bilinçli olarak gözardı edilen bu farklı yöntemin hem birinci el piyasada (örneğin hisse senetlerininilk kez fiyatlandırılmasında), hem de ikinci el piyasada çeşitli kesimlerce kullanıldığı unutulmamalıdır. Halbuki14 Söz konusu sınırların hepsi, fazla detaya inmemek için belirtilmemiştir.15 Üst sınıra eşit veya daha yüksek bir değerin, birden bire alt sınıra eşit veya daha az bir yere gelmesi (veya tam tersi yönde birhareket) de göstergenin (0) değerini almasını gerektirir. İstanbul Menkul Kıymetler Borsası 22
  23. 23. İ M K B E Ğ İ T İ M S E T İteknik analiz, halka açılma ve özelleştirmelerde, piyasada hisse senetlerine ait geçmiş fiyatlara sahipolunmaması sebebiyle, birinci el piyasa dışında, sadece ikinci el piyasada kullanılabilmektedir.Çoğunlukla formüller kullanılarak, bilgisayar tarafından veya analizcilerin sübjektif (öznel) yorumlarıyla, bellisonuçlara ulaşılması, teknik analizin eleştirilen diğer bir noktasıdır. Ayrıca, piyasada büyük bir çoğunluğunsadece tek bir teknik analiz yöntemini kullanıp (5 günlük basit hareketli ortalama gibi) aynı şekildedavranması gibi bir durum söz konusu olursa, kendi kendini ispat eden bir teoriye ulaşılacaktır. Bu durumda,piyasa olumsuz olarak etkilenecektir. İstanbul Menkul Kıymetler Borsası 23

×