O slideshow foi denunciado.
Utilizamos seu perfil e dados de atividades no LinkedIn para personalizar e exibir anúncios mais relevantes. Altere suas preferências de anúncios quando desejar.

ETIKA NË BIZNES - Dr. Ejup Fejza (Sllajdet e ligjëratave)

9.055 visualizações

Publicada em

ETIKA NË BIZNES - Dr. Ejup Fejza (Sllajdet e ligjëratave)

Publicada em: Educação
  • Login to see the comments

ETIKA NË BIZNES - Dr. Ejup Fejza (Sllajdet e ligjëratave)

  1. 1. Niveli i studimeve: Bachelor Lënda: Etika në Biznes Dr.Sc. Ejup FEJZA
  2. 2. Prezantimi njoftues •Përmbajtja e lëndës •Metodologjia e punës •Punime seminarike, prezantime •Mënyra e vlerësimit •Literatura dhe Web faqet
  3. 3. Përmbajtja e lëndës Java e 1: Etika një faktor më shumë për vendimmarje Java e 2: Etika dhe arsyetimi moral Java e 3: Parimet kryesore etike në biznes Java e 4: Tregu dhe Etika Java e 5: Etika e prodhimit për konsum dhe reklama Java e 6: Diskriminimi në punë dhe qasja etike Java e 7: Etika e korporatave Java e 8: Testi i parë Java e 9: Përgjegjësitë morale të korporatave Java e 10: Menaxhimi etik përmes programeve Java e 11: Dilemat etike dhe zgjidhja e tyre Java e 12: Etika në biznes dhe komunikimi Java e 13: Raportimi dhe auditimi etik e social Java e 14: Procesi i auditimit dhe kuadri etik Java e 15: Testi i dytë
  4. 4. Metodologjia e punës • Ligjerata • Punime seminarike • Testet vlerësuese (Kolokviume) • Puna praktike (përdorimi i materialeve të bizneseve
  5. 5. Mënyra e vlerësimit Vlerësimi përfundimtar i studentëve do të bëhet në bazë të punimeve seminarike apo detyrave me shkrim, kolokviumeve (testeve vlerësuese) si dhe në provimin përfundimtar. Struktura e vlerësimit do të jetë: • Punimi seminarik: 20 pikë Max. • Testi I (kolokviumi): 40 pikë Max • Testi II (kolokviumi): 40 pikë Max – Gjithsejt : 100 pikë
  6. 6. Literatura dhe Web faqet Literatura bazë: • Etika e Biznesit, Hysen Çela, albPAPER, Tiranë, 2003 Literatura shtesë: • Business Ethics and Value, Loveland Fisher •Contemporary Reflections on Business Ethics, Ronald F. Duska, Springer, 2007 •BUSINESS ETHICS, MARIANNE M. JENNINGS, South- Western Cengage Learning, USA, 2009
  7. 7. Përshkrimi i lëndës Etika e biznesit, shtjellon si në aspektin teorik ashtu edhe në atë praktik, rëndësinë dhe perspektivën e menaxhimit të mbështetur në etikë. Krijimin e arsyeshmërisë për përdorimin e dijes profesionale konform parimeve etike, me qëllim të krijimit të një mjedisi sa më miqësor në mes burimeve të natyrës, njerëzore dhe teknologjike drejt krijimit të vlerave ekonomike.
  8. 8. Rezultatet e pritura të nxënies: Pas përfundimit të kësaj lënde, studentet do të jetë në gjendje që të: 1. Prezantojnë njohuritë e përgjithshme mbi të menduarit etik gjatë menaxhimit të biznesve, 2. Njohjen e rëndësisë së etikës si dhe mundësive për eleminimin e dilemave në punën e menaxhimit të biznesve, 3. Thellimin e njohurive për rëndësinë e punës etike të menaxherëve në ekonominë e tregut, 4. Përceptimin e atikës si pasuri intelektuale dhe profesionale të menaxherëve, 5. Njohjen me modelet e edukimit etik të menaxherëve, etj.
  9. 9. Kapitulli 1 Etika një faktor më shumë për vendimmarje të suksesshme në biznes
  10. 10. Konceptimi i etikës së biznesit • "Etika e biznesit paraqet rregulla, standarde, kode, apo parime të cilat ofrojnë udhëzime për sjellje moralisht të drejta dhe të vërteta në situata të caktuara." (Lewis) • "Etika e biznesit është studimi i situatës së biznesit, aktiviteteve dhe vendimeve ku janë trajtuar çështjet se çka është e drejtë dhe e gabuar." (Crane dhe Matten) • "Etika e biznesit i referohet standardeve dhe normave të qarta që ndihmojnë punonjësit për të dalluar sjelljen e drejtën nga ajo e gabuar në punë." (Qendra Burimore e Etikës)
  11. 11. • "Etika e Biznesit është një studim i standardeve morale dhe se si ato zbatohen në sistemet dhe organizatat me të cilat shoqëritë moderne prodhojnë dhe shpërndajnë mallra dhe shërbime, dhe për njerëzit të cilët punojnë në këto organizata. Etika e biznesit, me fjalë të tjera, është një formë e etikës së aplikuar. Kjo përfshin jo vetëm analizën e normave morale dhe vlerave morale, por edhe përpjekjet për të aplikuar konkluzionet e kësaj analize në institucione, teknologji, transaksione, aktivitete, dhe veprimet që ne i quajmë biznes. "(Manuel Velasquez)
  12. 12. Etika e biznesit… • Te drejtat dhe gabimet morale bazuar ne zbatimin e standardeve morale ne politikat, institucionet dhe sjelljet e biznesit. • E.B. ekzaminon rregullat dhe parimet etike brenda biznesit te caktuar
  13. 13. Etika… • “Parimet qe drejtojne sjelljen e individit ose grupit te caktuar te individeve” – Etika personale- – Etika profesionale- – Etika e kontabilistit, etika e mjekut, etj.
  14. 14. Etika e biznesit dhe historia e zhvillimit të saj • Gjatë viteve 1960 Korporatat në SHBA • Më 1970, etika e biznesit u zhvillua si disiplinë akademike me përgjegjësi:
  15. 15. Institucionet europiane • Më 1987 u themelua Rrjeti Europian i Etikës së Biznesit. • Më 1994 u themelua Instituti Europian i Etikës së Biznesit • Rrjeti Europian i Ndërmarrjeve Sociale • Rrjeti Europian i Biznesit për Kohezion Social
  16. 16. Qasja europiane • Sipas profesorit Henk Van Luijk nga Universiteti i Nyenrodë, Holandë, historia e Etikës në Europë karakterizohet nga: 1. Një e kaluar modeste… 2. Një … 3. Një …
  17. 17. Marrëdhënia e biznesit dhe etikës Reflekton raportin në mes: Korporata zhvillimi i biznesit dhe kritika etike: • Ndarja e pronësisë nga …. • ….
  18. 18. Pergjegjesia shoqerore eshte… • Ideologji ose teori etike qe nenkupton se nje entitet, qofte individ ose organizate, ka per obligim te veproje ne dobi te shoqerise. • Pergjegjesia : – Pasive- duke shmangur aktet ose veprimet e demshme ndaj shoqerise – Aktive- duke vepruar me aktivitete te saj/tij ne menyre te drejtperdrejte per te avancuar qellimet e ndermarrjes
  19. 19. Disa shembuj…( mbulimi I demeve vs. ndihmes) • British Petroleum- ndotjet vs. sponsorimet • British American Tobacco – mbeshtetje per mbrojtjen nga AIDS • Shell - ( Flower Valley- Afrike e Jugut) edukimi I femijeve dhe trajnimi I te rriturve • Mc Donalds- ushqim I shpejt, trashja, semundjet e zemres vs, sponzorimeve dhe donacioneve • General Motors- ndotja e lumit Hudson • Po ne Kosove- KEK, Sharrcem, Trepca, Ferronikeli (filterat)
  20. 20. Ju faleminderit për Vëmendje! I besueshëm produktive I suksesshëm Etike E përgjegjshme Objektive Frumëzuese I besueshëm
  21. 21. Kapitulli 2 ETIKA DHE ARSYETIMI MORAL Dr.Sc. Ejup FEJZA
  22. 22. Gjykimet normative • Gjykimet normative, janë … • Gjykimet normative, shprehin …. Shembuj: – Zyra e juaj është mobiluar mirë; – Këto pasqyra financiare prezantojnë vlera të gabuara; – Fiksimi i çmimeve nuk është i drejtë; – Mona Liza është një pikturë e bukur, etj.
  23. 23. • Gjykimet jo-normative, nuk shprehin … Shembuj: – Zyra e juaj është e pajisur me karrike, tavolina dhe kompjuterë; – Shifrat e juaja nuk janë të njëjta me shifrat që zotërojnë auditorei i brendshëm. – Mona Liza është vepër e një piktori italian; – Konsumatorët janë të mendimit se fiksimi i çmimeve është i padrejtë.
  24. 24. 2.1.2 Gjykimet morale • Etika studion vetëm ato gjykime normative që kanë lidhje me atë çka moralisht është e drejtë ose e gabuar, e mirë ose e keqe. Në standardet morale përfshihen: a) Normat morale të veçanta; dhe b) Parimet morale të përgjithshme.
  25. 25. Disa nga parimet morale janë: a) Parimet e të drejtave, b) Parimet e drejtësisë, c) Parimet e dobisë, Kur duhet të themi se një vendim i marrë përfshinë çështje të etikës? 2.1.2 Gjykimet morale (vazhdim)
  26. 26. Ku dallojnë standardet morale nga kategoritë tjera të standardeve? • Së pari – • Së dyti- • Së treti - 2.1.3 Standardet morale
  27. 27. • Së katërti • Së pesti 2.1.3 Standardet morale (vazhdim)
  28. 28. • Shoqëria përcakton dhe vendos parimet e përgjithshme etike dhe normat përkatëse morale. • Sistemi i standardeve morale ju shërben dy funksioneve si më të rendësishmet: 1) Përcaktimin e situatave 2) Dhënia e justifikimeve 2.2 Lidhjet Midis Standardeve Morale dhe Shoqërisë
  29. 29. • Aristoteli – ka argumentuar se aftësitë tona morale të cilat ai i quan virtyte ose zakone të mira morale, zhvillohen vetëm përmes trajnimit dhe përsëritjes. • Etika bashkëkohore më shumë vëmendje i kushton … – se sa … 2.3 Arsyetimi Moral 2.3.1 Zhvillimet morale dhe virtyti
  30. 30. Faza 2: Interesi personal, shpërblimet. Mënyra e drejtë e sjelljes është ajo që shpërblehet. 2.3.2 Gjashtë fazat e zhvillimi të aftësisë njerëzore për të trajtuar dilemat etike sipas Kohlberg-ut Niveli 1: Morali para- Konvenciaonal E drejta/gabuara vendosen nga ndëshkimet apo shpërblimet. Faza 1: Ndëshkimi/bindja. Çfarëdo që çon drejt ndëshkimit është e gabuar. Niveli 2: Morali Konvenciaonal Pikëpamjet e të tjerëve kanë rëndësi. Shmangja nga fajësimi, rënia në sy për të mirë. Faza 3: Orientimi nga harmonia ndërpersonale, qëllimet e mira. Sjellja në përputhshmëri me “sjelljet e mira”. Faza 4: Orinetimi nga rregulli dhe ligji. Fokusimi drejt ruajtes së rendit shoqëror dhe respektimit të ligjit. Niveli 3: Morali pas- Konvenciaonal Nocion abstrakt i drejtësisë. Faza 5: Të drejtat individuale. Mos bindja ndaj rregullave dhe ligjeve që bien ndesh me personalitetin e individid. Faza 6: Parimet universale. Gjatë një vendimi moral merr në konsiderat pikëpamjet dhe ndikimin tek individët e tjerë.
  31. 31. • Arsyetimi moral apo arsyetimi etik kanë të bëjnë me gjykimin e sjelljeve të njerëzve, institucioneve apo politikave. Arsyetimi moral përfshinë: 2.3.3 Skema e arsyetimit moral Standardet Morale Informacioni Faktik Gjykimet Morale
  32. 32. Kriteret që duhet përdoreshin për të bërë një arsyetim moral: a) Arsyetimi duhet të jetë ….. b) Evidenca faktike duhet të jetë e … c) Standardet morale që përdoren për arsyetimin moral duhet të jenë të …. 2.3.3 Skema e arsyetimit moral (vazhdim)
  33. 33. • . Një person është moralisht përgjegjës vetëm për ato veprime: 1) Për të cilat ka pasur … 2) Për të cilat ka pasur … nuk ka vepruar … 2.3.4 Përgjegjësia morale
  34. 34. Faktorët lehtësues të përgjegjësisë morale përfshijnë: a) Rrethanat që e bëjnë që një person të jetë i paqartë, por jo tërësisht i pasigurt për atë që ai po bën. b) Rrethanat që e bëjnë të vështirë por jo të pamundur që një person të shmangë atë që po bën. c) Rrethanat që minimizojnë por që nuk e menjanojnë plotësisht përfshirjen e personit në një veprim të caktuar (shkallën në të cilën personi ka kontribuar në shkaktimin e dëmit). d) Serioziteti apo rëndësia e gabimit. 2.3.4 Përgjegjësia morale (vazhdim)
  35. 35. • Etika e biznesit është disiplinë normative e cila merret me ekzaminimin e veprimtarive të entiteteve binzesore, së pari duke përkrahur standardet morale e më pas duke i zbatuar ato. • Institucionet ekonomike janë themeluar për dy arsye kryesore: 1) Prodhimin e mallrave dhe shërbimeve; 2) Shpërndarjen e të mirave materiale. • Nga studimi i Raymond Baumhart mbi atë se çfarë menaxherët e konceptojnë termin etikë, rezulton që: a) 50% e tyre me termin etik nënkuptojnë atë që ndjejnë që është e drejtë, b) 25% e ndërlidhin me terma religjioz, c) 18% mendojnë që etika është mënyrë e të vepruarit në pajtim me rregullin e artë. 2.4 Etika e Biznesit 2.4.1 Përkufizimi mbi etikën e biznesit dhe roli i institucioneve ekonomike
  36. 36. Disa nga fushat që trajtohen nga etika e biznesit janë: a) Keqdrejtimi apo çorientimi menaxherial b) Konfuzionet morale • Çorientimi menaxherial trajton në thellësi: …. • Konfuzionet morale …. 2.4.2 Objekti i etikës së biznesit dhe fushat kryesore të saj
  37. 37. Çka përfaqëson etika e biznesit sot? • Disiplinën apo mënyrën e menaxhimit bashkëkohor për përgjegjësi: – Sociale (varfëria, krimi, mbrojtja e mjedisit, etj.) – …. – … dhe – ….. • Menaxhim me një imazh pozitiv ndaj publikut: • Konsideratë për …. • … • ….
  38. 38. Vendimet etike në biznes përfshijnë: a) Trajtimin e të punësuarve b) Përcaktimin e çmimeve të produkteve apo shërbimeve c) Mbrojta e mjedisit d) Përgjegjësitë sociale, etj. 2.4.2 Objekti i etikës së biznesit dhe fushat kryesore të saj (vazhdim)
  39. 39. Domosdoshmëria për sjellje etike • Sjelljet joetike: dëmtojnë individin si dhe grupin e ndikuar nga ajo praktikë. Humb kredibilitetin, besimin. Dështon biznesi. • Sjellja etike: rrit kredibilitetin e individit dhe organizatës. Besim dhe sinqeritet reciprok. • Sjellja etike, paraqet model për individin dhe të tjerët. – Vartësit e juaj do të jenë më të angazhuar dhe më të motivuar për të manifestuar sjellje etike. – Nëse ju si menaxher silleni në mënyrë joetike dhe nëse edhe nga kjo mënyrë krijoni përfitime afatshkurta, ju do të nxisni edhe të tjerët për të bërë të njëjtën gjë.
  40. 40. Pasojat nga gabimet etike • Përfundimin e shpejtë të karrierës profesionale…… • Sjellja etike në vetvete bart vlerë, sepse….
  41. 41. Analiza ekonomike – Analiza ligjore – Analiza filozofike – 2.4.3 Pikëpamjet kryesore për etikën e biznesit dhe dilemat etike
  42. 42. Pikëpamja religjioze –. Pikëpamja e dobishmërisë – Pikëpamja universale - Pikëpamjet humaniste – 2.4.3 Pikëpamjet kryesore për etikën e biznesit dhe dilemat etike (vazhdim)
  43. 43. Pikëpamja politiko-kulturore – Pikëpamja dialoguese - Pikëpamja situacionale – 2.4.3 Pikëpamjet kryesore për etikën e biznesit dhe dilemat etike (vazhdim)
  44. 44. . 2.4.3 Pikëpamjet etike Pikëpamjet etike qëndrojnë mbi një sistem vlerash të cilat vijnë nga disa burime: - familja, institucionet shkollore dhe fetare - përvoja (trainimet, sukseset, pakënaqësitë, etj.) - media (tv, radio, gazetat, revistat, spotet, etj.) - rolet profesionale dhe modelet, politika e organizimit të biznesit, si dhe - Kodet tona profesionale të etikës (të zhvilluara përmes përvojës në konflikete dhe presione të ndryshme)
  45. 45. . 2.4.3 Prirjet e shoqërive të industrializuara Prirja për të ndryshuar: - nga arritja tek vetëaktualizimi; - nga vetëkontrolli tek vetëshpallja; - nga pavarësia tek ndërvarësia; dhe - durimi i njerëzimit tek ftesa për pakënaqësi dhe gëzim.
  46. 46. Parimet kryesore etike në biznes
  47. 47. Kapitulli 3 PARIMET KRYESORE ETIKE NË BIZNES Dr.Sc. Ejup FEJZA
  48. 48. Parimi i dobishmërise • Analiza krahasuese midis kostove dhe përfitimeve sociale Çka është përfitim e çka kosto? Përfitimi- (kënaqesi, shëndet, njohuri, lumturi) Kosto – (dhimbje, sëmundje, palumturi, vdekje, etj.) Përgjegjësia sociale- perfitime neto më të
  49. 49. Dobishmëria tradicionale dhe keqkuptimet Jeremy Bentham- > mënyra më e drejtë e kryerjes së një veprimi, zgjedhja e politikës që prodhon shumën më të madhe te dobise” Shuma totale e dobisë së prodhuar nga një veprim është më e madhe se sa shuma totale e dobisë nga një veprim tjetër që do të ishte kryer në vend të tij.
  50. 50. Keqkuptimet • Veprimi I drejtë në një rast të caktuar nuk mund të jep më shumë dobi sesa një veprim tjetër i mundshëm për individin. Veprim I drejtë vetëm nëse sigurohet dobi për të gjithë individët. • Veprimi nganjëherë nuk është I drejtë nëse përfitimet i tejkalojnë kostot. Dobishmëria pretendon që përfitimet nga një veprim të jenë më të mëdha se përfitimet nga alternativat tjera.
  51. 51. Fushat kryesore ku përdoret parimi i dobishmërisë • Për përzgjedhjen e politikave qeveritare dhe të mirave publike. • Gjatë përzgjedhjes së projekteve me karakter publik: – Të pranohen ato projekte, të cilat jo vetëm japin përfitime më të mëdha për anëtarët e shoqësisë por edhe do të kryehen me kosto më të ulët. • Për të përcaktuar veprimet të cilat moralisht janë: – Të gabuara (gënjeshtra, mashtrimi) – Të drejta (e vërteta, besimi, mbajtja e premtimit) • Gënjeshtra është moralisht e gabuar për shkak të kostove që ajo shkakton në mirëqenjen e njerëzve. • E vërteta është moralisht e drejtë, sepse rrit bashkëpunimin dhe besimin midis njerëzve, duke ndikuar edhe në rritjen e mirqenjes së tyre.
  52. 52. Avantazhet dhe disavantazhet e dobishmërisë • Disavantazhet – Vështirësia në matjen e dobisë(punësimi I një apl.) – Disa nga përfitimet dhe kostot e një veprimi të kryer duken të pamundura për t’u vlerësuar(shëndeti, jeta, paisja e aspirimit për 5 vjet- përfitimi vs kostoja) – Përfitimi dhe kostoja nuk mund të parashikohen në mënyrë të besueshme. – Paqartësia në llogaritjen e asaj që quhet përfitim dhe asaj që është kosto( çështjet sociale)
  53. 53. Avantazhet – Të mirat e brendshme dhe të mirat instrumentale • Dallimi në mes të nevojës dhe dëshirës • Përdorimi I ekuivalentëve monetarë
  54. 54. Të drejtat- konceptet bazë Parimi i të drejtës • Veprimet moralisht të drejta • E drejta e punës(“lufta” menaxher- sindikata) • Deklarata universale për të drejtat e njeriut- KB ’48 – E drejta e pronës private – E drejta për punë – E drejta e shpërblimit
  55. 55. Përkufizimi, kategorizimi dhe veçoritë e të drejtave • E drejta: dhënja e mundësisë apo lejimi I një individi për të kryer një veprim të caktuar – kjo buron nga sistemi legjislativ I një vendi. • E drejta negative – mosndërhyrja e anëtarëve të shoqërisë në veprimtarinë e individit që e gëzon një të drejtë. • E drejta pozitive – ndërhyrja në të drejtën e tjetrit me pozitivitet( të ardhurat e ulëta të individit vs ndihma sociale)
  56. 56. Të drejtat dhe detyrimet kontraktuale • Shpesh quhen të drejta speciale ose detyrime speciale • Nënkuptojnë të drejta të kufizuara dhe detyrime korrelative të cilat lindin kur një individ hyn në marrëveshje me një individ/organizatë tjetër. – Rregullat etike që drejtojnë kontratat  Palët kontraktuese duhet të njohin natyrën e
  57. 57. Parimi i drejtësisë dhe paanshmërisë • Drejtësia në shpërndarje Shpërndarja e të ardhurave dhe përfitimeve Administrimi I rregullave dhe ligjeve Kooperimi apo konkurenca midis anëtarëve me njëri-tjetrin Ndëshkimi I anëtarëve të grupit për gabimet e bëra dhe konpenzimi I anëtarëve për gabimet e kryera ndaj tyre
  58. 58. Drejtësia si barazi- egalitarizmi • “ Çdo individi t’i jepet e njejta pjesë e të ardhurave apo çdo individ duhet të paguaj të njejtin detyrim si të tjerët . • Qeniet njerëzore janë të barabarta – çdo individ duhet të ketë pretendim të njejtë me të tjerët ndaj të mirave të shoqërisë. • Standardi minimal I jetesës .
  59. 59. Drejtësia e barazuar në kontribut- drejtësia kapitaliste • Supozimi – përfitimi dhe të mirat e shoqërisë shpërndahen në përputhje me kontributin që jep secili në shoqëri. Vështirësitë në matjen e kontributit : • Përpjekja më e madhe, fitimi më i madh • Produktiviteti më i madh, fitimi më i madh
  60. 60. Drejtësia e bazuar në nevoja dhe aftësi - socializmi • Parimi socialist – puna shpërndahet në përputhje me aftësi të njerëzve ndërsa të ardhurat sipas nevojës. • Parimi bazohet : – Së pari njerëzit realizojnë potencialin e tyre nëpërmjet ushtrimit të aftësive në punë – Së dyti përfitimet e gjeneruara nga puna duhet përdorë në nxitjen e lumturisë dhe mirëqenies së shoqërisë.
  61. 61. Drejtësia ndëshkuese • Fajësimi apo ndëshkimi I individëve që kryejnë gabime në mënyrë të vullnetshme( injoranca apo paaftësia).
  62. 62. Drejtësia kompensuese • Kompensimi I një individi që ka pësuar një humbje si pasojë e veprimeve të gabuara të kryera nga dikush tjetër
  63. 63. Shihemi javën tjetër…
  64. 64. Kapitulli 4 TREGU DHE ETIKA Dr.Sc. Ejup FEJZA
  65. 65. Përmbajtja 4.1. Modeli i tregut me konkurencë të përkryer 4.1.1 Moraliteti i tregjeve të konkurencës së përkryer 4.2 Modeli i tregut me konkurencë monopol 3.2.1 Konkurenca Monopol. Drejtësia, Dobia dhe të Drejtat 4.3 Modeli i tregut me konkurencë oligolop 4.3.1 Marrëveshjet e hapura (eksplicite) 4.3.2 Marrëveshjet e heshtura dhe përdorimi i rryshfetit 4.4 Tregu dhe korrupsioni
  66. 66. Zhvillimi etik i tregjeve Mungesa e konkurencës së lirë shpie në: • Padrejtësi, • Përkeqësim të dobisë sociale, dhe • Kufizim të lirisë së zgjedhjes individuale
  67. 67. Si mund të ndodh jokonkurrenca? Atëherë kur bizneset bashkohen me njëri tjetrin duke krijuar një fuqi për fiksimin e çmimeve. Kështu eleminohet konkurrenca përmes një forme të padrejtë, duke krijuar fitime monopoli në kurriz të konsumatorëve. Për të penguar këtë praktikë shumë vende, me qëllim të funksionimit të konkurencës së lirë, me ligj synojnë mbrojtjen e konkurencës.
  68. 68. • LIGJI Nr. 03/L-229 PËR MBROJTJEN E KONKURRENCËS Marrëveshjet e ndaluara 1. Ndalohen të gjitha marrëveshjet ndërmjet dy ose më shumë ndërmarrjeve të pavarura, vendimet e marrura ne mes te shoqatave të ndërrmarjeve dhe praktikat e bashkrenduara të cilat kanë për qëllim ose mund të ndikojnë në mënyrë të dukshme në çrregullimin e konkurrencës tregtare në tregun relevant veçanërisht marrëveshjet që: 1.1. caktojnë, në mënyrë të drejtpërdrejtë ose të tërthortë, çmimet e blerjes ose të shitjes, apo çdo kusht tjetër tregtimi; 1.2. kufizojnë ose kontrollojnë prodhimin, tregjet, zhvillimin teknik ose investimet; 1.3. ndajnë tregjet ose burimet e furnizimit; 1.4. zbatojnë kushte të ndryshme për transanksione të njëjta me ndërmarrje të tjera tregtare, duke i vendosur ato në gjendje të pafavorshme konkurruese; 1.5. kushtëzojnë lidhjen e kontratave me pranimin nga palët e tjera kontraktuese të detyrimeve shtesë që për nga natyra ose nga përdorimi i tyre tregtar, nuk kanë lidhje me objektin e këtyre kontratave
  69. 69. Në R.e Kosovës a i kemi këto ligje dhe cilat institucione funksionojnë? Ligji Nr. 2004/34 KUNDËR KORRUPCIONIT Ligji nr. 03/L-159 PËR AGJENCINË KUNDËR KORRUPSIONIT 1.1. Agjencia-Agjencia kundër Korrupsionit. 1.2. Komisioni-Komisioni Parlamentar Mbikëqyrës.
  70. 70. Çka paraqet konkurrenca? Është rivalitet midis dy e më shumë bizneseve, që konkurojnë me njëri tjetrin për të zotëruar apo krijuar epërsi në treg si në aktivitete ekonomike, financiare, pozicione tregu, partnerëve, furnitorëve, pajisje, personel, teknologji, imazh (reputacion), etj.
  71. 71. Modeli i tregut me konkurencë të përkryer • Ky lloj tregu bazohet mbi shtatë tipare:
  72. 72. Tiparet e tregut me konkurencë të përkryer 1. Treg ku veprojnë shumë blerës dhe shitës, dhe asnjëri nuk zotëron pjesë tmë shumë se të tjerët; 2. Të gjithë blerësit dhe shitësit hyjnë e dalin lirisht në treg; 3. Shitësit dhe blerësit kanë informacione të plota për çmimet, sasitë dhe cilësinë e mallrave dhe shërbimeve që janë shitur dhe blerë; 4. Mallrat dhe shërbimet që shiten në treg, janë të njëjtë pavarësisht se tek cili shitës blehen; 5. Kostot dhe përfitimet vendosen në treg dhe jo nga faktorë tjerë të jashtëm; 6. Shitësit dhe blerësit synojnë të maksimalizojnë fitimin; dhe 7. Institucionet qeveritare nuk rregullojnë çmimet, sasinë ose cilësinë e mallrave dhe shërbimeve që tregtohen në treg.
  73. 73. Kushtet për funksionimin e tregut me konkurencë të përkryer 1. Sistem të pronës private 2. Sistem kontratash 3. Sistem prodhimi
  74. 74. Moraliteti i tregjeve të konkurencës së përkryer Të nxiturit e forcave që i drejtojnë blerësit dhe shitësit kah “pika e ekuilibrit” është trgeu i cili krijoj vlera morale: 1. Shkëmbimi i mallrave dhe shërbimeve në mënyrë të drejtë nga blerësi dhe shitësi; 2. Caktimi i sasisë, përdorimit dhe shpërmdarrjes së mallrave në mënyrë efikase duke maksimizuar dobinë e blerësit dhe shitësit; dhe 3. Respektimi i të drejtave të blerësve dhe shitësve për plotësimin e kërkesave të tyre.
  75. 75. 76 Tepricë malli Humbja Fitimi Mungesë malli Lakorja e kërkesës dhe ofertës për një mall në konkurencën e përkryer
  76. 76. Modeli i tregut me konkurencë monopol Për dallim nga tregu i konkurencës së përkryer, tregun e konkurencës monopol e karakterizon: • Ekziston një shitës i vetëm që e zotëron atë treg; • Vendos pengesa të ndryshme për hyrje dhe për të dalë nga tregu. – Ligji i patentave – Licencat – BJT • .
  77. 77. Konkurenca monopol, drejtësia, dobia dhe të drejtat Tregu monopol i mundëson shitësit çmime të cilat janë të padrejta, dhe për rrjedhojë edhe fitimi i tyre është i padrejtë. Shpërndarrja e të mirave është joefikase sepse: • Tregu monopol lejon që shitësi … • Tregu monopol lejon që shitësi burimet e tij t`i kufizojë … • Tregu monopol lejon që shitësi të vendosë çmime …
  78. 78. Modeli i tregut me konkurencë oligopol • Tregjet oligopol prezantojnë dy ekstreme: – Konkurencën e përkryer dhe – Monopolin
  79. 79. Marrëveshjet e hapura (eksplicite) • Marrëveshjet eksplicite janë veçori e tregut oligopol për përcaktimin e çmimeve, me qëllim të kufizimit të konkurrencës. • Këto marrëveshje mundësojnë fiksimin e çmimeve në një nivel më të lartë se sa sikur të vepronte konkurrenca e lirë.
  80. 80. Tregu dhe korrupsioni Korrupsioni- përdorimi dhe shfrytëzimi i pushtetit publik për përfitime private të padrejta. C=M+D-A C- Niveli I korrupsionit M- Pozita monopol D- Shkalla e liri-veprimit të zyrtarëve publik A- Përgjegjshmëria(Llogaridhënja)
  81. 81. Disa nga format e korrupsionit • ….
  82. 82. Fundi i kapitulli të 4 Ju faleminderit për vëmendje!
  83. 83. ETIKA E PRODHIMIT PËR KONSUM DHE REKLAMA Dr.Sc. Ejup FEJZA Kapitulli 5
  84. 84. Tregu dhe mbrojtja e konsumatorëve • Dëmtimi I konsumatorëve nga përdorimi I produktit • Dëmtimi nga garancionet, servisimet etj. • Ligji për mbrojtjen e konsumatorëve : INFORMIMI DHE EDUKIMI SIGURI PËR PRODUKTET PËRZGJEDHJE PËR PRODUKTET DËGJIMI I KONSUMATORIT MJEDIS I MBROJTUR
  85. 85. Përmbushja e nevojave të individëve • Përmbushja e nevoja dhe konsumi i mallrave dhe shërbimeve të ndryshme. – Dëmtimi i konsumatorëve nga përdorimi i produkteve jocilësore dhe të dëmshme • Barnat pa afat • Produktet ushqimore • Praktikat mashtruese
  86. 86. Praktikat mashtruese me garancione • Keni blerë automjetin me garancion 5 vjet ose 150.000km • Pas dy vitesh kemi dëmtimin e motorit. • Blerësi kërkon riparimin e motorit nga shitësi • Shitësi konstaton se bllokimi i motorit ka ndodhë sepse ftohësi e ka dëmtuar. • Ftohësi ka garancion vetëm një vit! • Automjeti është servisuar nga servisi joprofesional! Po reklamimi!
  87. 87. Tregjet dhe mbrojtja e konsumatorëve • Tregjet e lira (konkuruese) a janë mbrojtës të plotë të konsumatorëve për produktet që konsumojnë, apo materialin që përdorin për veshje, ndërtim, pajisje, lodra, etj? • Konsumatori është “sovrani” • Sipas tregjeve të konkurencës së përkryer:
  88. 88. Tregjet dhe mbrojtja e konsumatorëve • Mbrojtja e konsumatorit përmes tregut, nënkuptohet se: siguria e konsumatorit shihet si …, • Nëse konsumatorët duan që produktet dhe shërbimet të jenë më të sigurat, atëherë ata këtë preferencë duhet ta tregojnë në treg duke:
  89. 89. Shembull: pajisjet me cilësi të ndryshme dhe çmime të ndryshme. • Pajisja e parë nuk mund të punojë pandërprerë më shumë se 60min • Pajisja e dytë mund të punojë 24 orë në ditë pandërprerë. • Në treg varësisht nga vullneti apo fuqia blerëse ka dy grupe blerësish: blerës për pajisje të lira dhe për pajisje të sigurta (me çmim më të lartë). • Përmes rregullave qeveritare mund të detyrohen të gjithë prodhuesit të prodhojnë vetëm pajisje të sigurta; • Atëherë konsumatori që nuk preferon të paguaj 3 herë më shumë do të jetë i pakënaqur nga oferta në treg. – Kjo kategori detyrohet të blej pajsjen dhe të anash pa plotësuar ndonjë kërkesë plotësuese. – Burimet e tyre përdoren në mënyrë jo të drejtë apo me dobi të kufizuar. Tregjet dhe mbrojtja e konsumatorëve 100€ 400€ Për cilën pajisje do të përcaktoheshit ju në rrethana që ia përcaktoni vetvetes?
  90. 90. Kritikat ndaj modelit të tregut të lirë; Tregjet e lira mund të japin garanci nëse: 1. Ekzistojnë shumë blerës dhe shitës 2. Secili mund të hyjë e dalë lirshëm nga tregu 3. Blerësit dhe shitësit zotërojnë informacion të plotë 4. Të gjithë mallrat në treg janë plotësisht të ngjashëm 5. Nuk ka kosto të jashtme 6. Të gjithë shitësit dhe blerësit janë maksimalizues racionalë të dobisë 7. Tregu është i parregulluar Tregjet dhe mbrojtja e konsumatorëve 3 dhe 6 Produktet po bëhen gjithnjë e më të sofistikuara dhe vështirë të kuptueshme nga konsumatorët. Prodhuesit nuk japin informacione për sigurinë e produktetv të tyre, apo për defektet.
  91. 91. Kritikat ndaj modelit të tregut të lirë: Nëse një konsumator nuk ka mundësi vetë të marë informacion, për të përcaktuar se cila nga markat konkuruese jep siguri më të madhe për një kosto të caktuar, - mbledhja e informacioneve kushton Sindikata e konsumatorëve duke marë dhe shitë informacione për produktet, ajo bën një lloj biznesi. Mekanizmat e tregut krijojnë një lloj tregu për informacione që i duhet konsumatorit. Tregjet dhe mbrojtja e konsumatorëve markat konkurueseMekanizmat që e krijojnë informacionin nuk mund të mbulojnë koston e informacioneve që ato grumbullojnë nëpërmjet shitjes së tij tek konsumatorët. -Informacionin të cilin e paguan individi, lehtë mund të kalojë tek të tjerët të cilët nuk paguajnë për të. - konsumatorët shpesh nuk janë të gatshëm të paguajnë për informacionin pasi nuk e dijnë sa vlenë ai realisht.
  92. 92. : 1. Teoria apo pikëpamja e kontratës; 2. Teoria ose pikëpamja e kujdesit të duhur; dhe 3. Teoria ose pikëpamja e kostove sociale. Tregjet dhe mbrojtja e konsumatorëve
  93. 93. Pikëpamjet e kontratës për detyrimet e biznesit ndaj konsumatorëve • Marrëdhënia në mes biznesit dhe klientëve në esencë konsiderohet një marrëdhënie kontraktuale e lidhur mbi bazën e detyrimeve morale.
  94. 94. Pikëpamjet e kontratës për detyrimet e biznesit ndaj konsumatorëve • John Rawls, një sistem i përforcuar i rregullave sociale, i cili kërkon që palët të përmbushin atë çka ata kontraktojnë, i pajis ata me sigurinë …….. • Vetëm mbi bazë të kësaj sigurie palët hyjnë në marrëdhënie kontraktuale dhe kontratën e kosniderojnë institucionmeve morale. • Marrëveshja kontraktuale kushtëzohet nga disa kufizime:
  95. 95. Pikëpamjet e kontratës për detyrimet e biznesit ndaj konsumatorëve Detyrimet morale të kontraktorëve:
  96. 96. Detyrimi për të respektuar • Sipas teorisë së kontratës, detyrimi kryesor moral që biznesi ju detyrohet klientëve të vet, është detyrimi që … • .
  97. 97. Detyrimi për të respektuar • Pohimet e shitësit në lidhje me një produkt duhet të kenë për bazë: – Besueshmërinë – Jetën e shërbimit – Shfrytëzueshmërinë, dhe – Sigurinë
  98. 98. Detyrimi për të dhënë informacion • Shitësi, për të lidhë një kontratë ka detyrim që konsumatorit t`i japë informacion lidhur me produktin që ai blen dhe me kushtet apo termat e shitjes.
  99. 99. Detyrimi për të dhënë informacione • Liria varet nga njohuria • Sa më shumë të dijë blerësi për produktet që gjenden në treg, dhe sa më shumë krahasime të bëjë ai, aq më shumë – mund të thuhet se marrëveshja që bënë blerësi është vullnetare. • Vullneti i blerësit qëndron tek njohuritë e fituara përmes informacionit që i ofron shitësi.
  100. 100. Detyrimi për të mos shtrembëruar • Shtrembërimi pamundëson lirinë e zgjedhjes. • Meqenëse zgjedhja e lirë është faktor qenësor për një kontratë detyruese, shtrembërimi i qëllimshëm është gabim (veprim joetik). • Shtrembërimi ka për qëllim që me paramendim të mashtrojë ….
  101. 101. Detyrimi për të mos shtërnguar • Kur një shitës krijon një përparësi nga frika apo ngarkesa emocionale e blerësit, – themi se shitësi përdor detyrimin ose influencën e papërshtatshme për të shtërnguar blerësin.
  102. 102. Kritikat ndaj teorisë së kontratës • Kundërshtimi i parë:
  103. 103. Kritikat ndaj teorisë së kontratës • Kundërshtimi i dytë:
  104. 104. Kritikat ndaj teorisë së kontratës • Kundërshtimi i tretë:.
  105. 105. Teoria e kujdesit të duhur • Teoria e kujdesit të duhur për detyrimet e prodhuesit ndaj konsumatorëve bazohen në idenë se konsumatorët dhe shitësit nuk mund të jenë të barabartë.
  106. 106. Tri aspektet kryesore të përgjegjësisë së prodhuesit • Konstruksioni/Projekti • Prodhimi • Informacioni
  107. 107. Kritikat e pikëpamjes së kujdesit të duhur • Vështirësitë me teorinë e kujdesit të duhur qëndrojnë për faktin se nuk ekziston një metodë e qartë se kur prodhuesi apo konsumatori – ka ushtruar në mënyrë të mjaftueshme kujdesin e duhur.
  108. 108. Etika e reklamës • Reklama sot paraqet një industri të veçantë biznesore. • Në SHBA për një vit shpenzohen më shumë se 100 miliard dollarë. • Numri i agjencive publicitare është rritur shumë. • Kush i paguan këto kosto të mëdha të reklamava? • Jeta dhe reklama!
  109. 109. Reklama dhe efektet e saj – Efektet sociale – Efektet mbi dëshirat – Efektet në besime
  110. 110. JU FALEMINDERIT PËR VËMENDJE!
  111. 111. Diskriminimi i punës dhe aspektet e tij etike Dr.Sc. Ejup FEJZA Kapitulli 6
  112. 112. Diskriminimi i punes dhe aspektet etike të tij • Kuptimi i diskriminimit • Format e diskriminimit. Aspektet e qellimshme dhe institucionale • Shtrirja e diskriminimit ne pune • Diskriminimi: te drejtat, dobishmeria dhe drejtesia • Praktikat diskriminuese • Ndermarja e veprimeve korrigjuese
  113. 113. • Fjala diskriminim vjen nga latinishtja diskriminare = të dallosh midis• • Kuptimi baze i diskriminimit eshte veçimi I nje objekti nga nje objekt tjeter•, qe perben nje veprim moralisht neutral, dhe jo domosdoshmerisht te gabuar. • Ne përdorimin modern, perdoret per t`iu referuar nje veprimi te gabuar, me dallim te paligjshem midis njerezve, qe nuk bazohet ne meritat individuale, por ne paragjykime e pikpamje qe jane moralisht te padrejta Kuptimi i diskriminimit
  114. 114. Diskriminim ne punesim • Te marresh nje vendim apo seri vendimesh te pafavorshme ose te keqia ndaj nje punonjesi ose nje grupi punonjesish, qe i perkasin nje klase/shtrese te caktuar - duke u nisur nga disa paragjykime moralisht te pajustifikueshme kundrejt anetareve te nje shtrese.
  115. 115. Diskriminim ne pune perfshin tre elemente baze: 1) eshte nje veprim kunder nje ose disa punonjesve, qe nuk bazohet tek meritat e tyre individuale, si aftesia, vjetersia, zotesia, etj 2) vendimi rrjedh pjeserisht apo teresisht nga paragjykimet raciale, seksuale, stereotipet false, ose pikamje te pajustifikuara me te cilat vleresohen anetaret e klases te ciles i perket individi. 3)Vendimi apo seria e vendimeve ka nje ndikim te demshem apo negativ mbi interesat e
  116. 116. Per analizimin e formave te ndyshme te diskriminimit ne pune duhet bere dallimi midis: a) shkallës, ne te cilen nje veprim diskriminues eshte i paramenduar dhe i izoluar (I painstitucionalizuar) b) b)shkalles, ne te cilin ai eshte i paparamenduar (I paqellimshem), dhe I institucionalizuar. Format e diskriminimit
  117. 117. Rasti parë: nje akt diskriminues mund te jete pjese e sjelljes se izoluar te nje individi te vetem, I cili diskriminon ne menyre te qellimshme dhe te vullnetshme, ne baze te paragjykimit te tij personal. Rasti dytë: nje akt diskriminues mund te jete pjese e sjelljes rutine te nje grupi te institucionalizuar, I cili qellimisht dhe ne menyre te vullnetshme diskriminon per shkak te pikëpamjeve personale te pjestarëve te saj. Rasti tretë: nje akt diskriminues mund te jete pjese e nje sjellje te izoluar (te painstiucionalizuar) te nje individi te vetem, I cili pa dashje e pa ditur, diskriminon dike, sepse rastesisht ai adopton stereotipet e shoqerise ku ben pjese. Rasti katërt: nje akt diskriminues mund et jete pjese e nje rutine sistematike te nje organizate biznesi ose nje grupi, qe ne menyre te paqellimshme fut ne praktikat formale te institucionalizuara, disa praktika diskriminuese. Format e diskriminimit
  118. 118. • Per sa kohe jemi ne dijeni te faktit qe nje individ ka qene I diskriminuar ne nje rrethane te caktuar, per aq kohe nuk mund te themi se kemi diskrimin apo keqtrajtim. • Ne jeten e perditshme njerezit konkurojne me njeri- tjetrin, dhe fakti nese pranohen apo jo varet dhe nga faktore te tjere si psh shansi • Per te mesuar nese procesi diskriminon ne menyre sistematike, duhet pare me gjere, se cfare ndodh te anetaret e grupit. Sa e lehte eshte te percaktohet nese nje individ diskriminohet apo jo
  119. 119. Duhet te behet dallimi midis ceshtjeve etike qe lidhen me: • Ato politika qe kane per qellim te mos lejojne individet te diskriminojne ne menyre te qellimshme, dhe • Politikat e veprimeve pohuese ose pozitive•te cilat kane per qellim te korigjojne apo te ndreqin diskriminimin e bere ne te tashmen dhe ne te kaluaren, nepermjet garantimit te nje perfaqesimi proporcional te minoriteteve brenda institucioneve te biznesit. Per te analizuar diskriminimin
  120. 120. • Krahasohen perfitimet mesatare qe institucioni I jep grupit qe mendohet I diskriminuar me perfitimet mesatare qe I jep grupeve te tjera. • Krahasohet numri i anetareve te grupit te diskriminuar qe gjendet ne nivelet me te ulta te institucionit ne raport me grupet e tjera qe ndodhen ne keto nivele. • Krahasohet numri I anetareve te grupit ne pozicionet me te mira apo me te favorshme ne raport me numrin e anetareve te grupeve te Shtrirja e diskiminimit ne pune
  121. 121. Argumentet qe ngrihen kunder fenomenit te diskriminimit ne pune lidhen me: • Dobishmerine: diskriminimi shkel parimin e dobishmerise pasi çon ne nje perdorim ineficent te burimeve • Te drejtat: diskriminimi dhunon te drejtat baze te njeriut • Drejtesia: diskriminimi qon ne shperndarje te padrejte te perfitimeve dhe detyrimeve midis anetareve te shoqerise. Diskriminimi:te drejtat, dobishmeria dhe drejtesia
  122. 122. Produktiviteti i shoqerise do te optimizohet nese punet do t’u jepen per te kryer individeve sipas kompetences/meritës se tyre. • Pune te ndryshme kerkojne aftesi, zotesi, personalitete te ndryshme dhe duhet tu jepen atyre individeve qe jane me kompetent per nje veprimtari te caktuar. • Diskriminimet qe ju behen aplikanteve sipas races, seksit, besimit sjellin ineficence ne lidhje me parimin e dobishmerise. Argumentet qe lidhen me parimin e dobishmerise
  123. 123. • Nese punet duhet te ndahen sipas kualifikimeve, atehere do te kete avancim te mireqenies publike. Por nese mireqenia do te rritej me shume nese bazohej ne faktore te tjere atehere punesimi nuk do te percaktohej ne baze te performances dhe do te sillte dobi per te gjithe. • Shoqeria si nje e tere mund te perfitoje nga disa diskriminime si psh gjinore ( njeri anetar me pune familjare e tjera me ato financiare). Kudershtimet kryesore
  124. 124. Diskriminimi eshte I gabuar pasi ai dhunon te drejtat morale te individit. Sipas teorise se Kantit njerezit duhet te trajtohen si “qellime”•dhe jo si “mjete”•, pra cdo person duhet te trajtohet si I lire dhe I barabarte me te tjeret. Parimi I Kantit shkelet ne 2 menyra: • 1) diskriminimi bazohet ne besimin qe nje grup shoqeror eshte inferior krahasuar me nje grup tjeter ( te bardhet dhe me ngjyre, grate dhe burrat) • 2) diskriminimi I vendos anetaret e nje grupi te diskriminuar ne nje pozicion socio-ekonomik me te ulet (grate dhe minoritetet me pak mundesi punesimi dhe paga me te uleta) Te drejtat
  125. 125. Diskriminimi shihet si dhunim I parimeve te drejtesise: • Diskriminimi ju heq pakicave cdo mundesi per te patur nje post ne nje institucion apo qe te punoje neper zyra, pra dhunon parimin e mundesive te barabarta dhe sjell pabarazi social-ekonomike. Disa here kjo behet ne menyre arbitrare. Parimi formal i barazise. • Diskriminimi ne punesim eshte I gabuar sepse I diferencon njerezit ne baze te Drejtesia
  126. 126. • Ka arsye te forta per te thene qe diskriminimi eshte jo-etik dhe kjo shpjegon dhe ndryshimin gradual ne aktet ligjore dhe rritjen e ndergjegjesimit per te shmangur disa nga format e diskriminimit ne punesim te cilat jane: • A) praktikat e rekrutimit: organizatat e biznesit per rekrutimin e punonjesve te rinj, mbeshteten vetem ne referenca gojore dhe synojne te rekrutojne vetem ato grupe qe jane perfaqesues te forces punetore. ( ku punojne Praktikat diskriminuese
  127. 127. • B) Praktikat e shqyrtimeve te hollesishme. Kualifikimet qe kerkohen per punen jane diskriminuese kur ato nuk kane te bejne me punen qe do te kryhet. Psh kur nuk eshte I nevojshem arsimi I larte, ose kur numri eshte I kufizuar, ose kur testet e inteligjences diskriminojne anetaret qe jane perfaqesuesit e pakices . • ï•®C) Praktikat promocionale. Promocioni, progresi ne pune dhe praktikat e transferimit jane diskriminuese kur u japin me teper mundesi burrave sesa grave dhe grupeve te minoriteteve. Psh vjetersia ne pune ose rekomandimet subjektive te mbikqyresve kur ata besojne ne stereotipet raciale apo seksuale. • ï•®D) Kushtet e punesimit :diferencim ekziston edhe ne rastin e dhenies se diferencuar te pagave apo te shperblimeve ku personave qe kryejne te njejten pune nuk u jepen shperblime te njejta • ï•®E) Pushimet e padrejta nga puna. Pushimi nga puna I nje punonjesi bazuar ne racen, ne seksin apo ne shkaqe te tjera te palidhura me performancen eshte nje forme e paster e diskriminimit.
  128. 128. • Te gjitha politikat dhe procedurat qe krijojne mundesi te barabarta jane menyra per te shmangur diskriminimin dhe per te bere qe vendimi per punesimin te respektoje kulifikimin e aftesine. • ï•®Keto jane politika negative pasi ato synojne te ndalojne diskriminimin pa marre parasysh qe per shkak te diskriminimit te ndodhur ne te kaluaren, grate dhe minoritetet sot jane te nenperfaqesuar. • ï•®Keto politika nuk tregojne hapat me natyre Ndermarja e veprimeve korrigjuese
  129. 129. • Shume punedhenes kane hartuar programe te posacme duke I dhene nje preference punesimit te grave dhe grupeve te minoriteteve. Keto jane me teper biznese qe realizojne kontrata me shtetin. • ï•®Por duke dashur qe te ndreqin disa demtime te se kaluares keto lloj programesh cojne ne demtime te tjera. Pra duke dashur te rregullojne raportin e punesimit ndodh qe te demtohen grupe te tjera.
  130. 130. Sipas këtij koncepti njerezit kane detyrimin te kompensojne ata individe apo kategori individesh te cilat i kane demtuar ne menyre te qellimshme. Pra kompensimi është nje menyre e ndreqjes se gabimeve. • Kritika e parimit te kompensimit per te korrigjuar diskriminimin, lidhet me ate se kush do ta beje kompensimin. • Kompensimi nuk duhet bere nga grupi ku bejne pjese demtuesit si dhe nuk duhet te perfitojne te gjithe anetaret e grupit te te 1. Koncepti i drejtesise kompenzuese te diskriminimi
  131. 131. • Keto programe jane instrumente morale legjitime per arritjen e qellimeve morale legjitime. • Ka pasur nje lidhje midis varferise dhe races njerezore. Kundershtaret e ketyre parimeve thone: • Keto programe behen diskriminuese sepse ato I shperndajne perfitimet ne bazen e kritereve te pavend sic jane raca e seksi, nderkohe qe eshte nevoja dhe jo raca kriteri per zbatimin e 2. Veprimet pohuese si instrument per te arritur qellimet sociale
  132. 132. JU FALEMINDERIT PËR VËMENDJE!
  133. 133. Dr.Sc. Ejup FEJZA Kapitulli 7 Etika e shoqërive tregtare (Korporatave)
  134. 134. Etika e shoqerive tregtare • Etika e biznesit dhe korporata • Mjedisi I biznesit ne Shqiperi dhe organizimi I shoqerive tregtare • Korporatat shumekombeshe dhe etika /Pergjegjesite morale te korporates • Deformimi I shoqerive shqiptare te biznesit
  135. 135. Etika e biznesit dhe korporata • Per te kuptuar lidhjen dhe rolin qe luajne standartet morale ne korporate, eshte e domosdoshme qe fillimisht te analizohet mjedisi shoqeror mbi te cilin ngrihet e funksionon vete korporata. • Shoqeria perbehet nga njerezit, te cilet bejne perpjekje te vazhdueshme per te plotesuar nevojat e tyre. Per kete ata kane ngritur nje sistem institucionesh nga te cilat me te rendesishmet jane ato ekonomike qe synojne : • Prodhimin e te mirave dhe sherbimeve • Shperndarjen e te mirave materiale
  136. 136. • Forma me e larte e organizimit te biznesit • Korporatat moderne jane organizma qe ligji I trajton si persona te perjetshem • Korporata ka nje identitet ligjor te ndare nga ai I anetareve te saj Korporatat
  137. 137. • Ne nje korporate moderne marrin pjese: • Aksioneret, te cilet zoterojne kapital dhe zoterojne korporaten • Drejtuesit dhe zyrtaret, qe jane ngarkuar nga aksioneret per te administuar korporaten • Punemaresit dhe te punesuarit e tjere, te cilet zoterojne punen • Furnitoret, bleresit, te tretet etj
  138. 138. • Vecorite e organizimit te korporatave kane burimin te traditat e ndryshme qe kane ekzistuar ne vende te ndryshme. • Per drejtimin koordinimin e punes e kontrollin, menaxheret adoptojne sisteme formale dhe percaktojne rregulla • Korporatat ndeshin probleme me nevojen e zbatimit te kerkesave e standarteve morale ne veprimtarine e biznesit
  139. 139. • Perderisa korporatat veprojne njesoj si individet atehere ato do te jene moralisht pergjegjese per veprimet e kryera dhe se keto veprime mund te gjykohen nese jane morale ose jo-morale • Kritika e ketij kendveshtrimi niset nga fakti qe ne te vertete ato nuk veprojne ne te njejten menyre si individet, pasi ato nuk ndjejne as dhimbje e as kenaqesi dhe se ato nuk bejne as nje veprim pa rolin e qenieve njerezore A duhet qe per korporaten te perdoren terma si detyrim, pergjegjesi etj
  140. 140. • Korporatat veprojne nesoj si makinat, dhe ne kete kuptim duhet tu binden verberisht rregullave formale qe kane te bejne fare me parimet morale. Per kete arsye nuk ka kuptim qe ato te konsiderohen moralisht pergjegjese. • Kritika ka te beje me faktin qe ndryshe nga makinat disa anetare, e dine mire se cfare duhet bere, jane te lire te zgjedhin t’ju binden rregullave apo dhe t’i ndryshojne ato. Dy qëndrime:
  141. 141. Cili nga dy qendrimet eshte me I miri? • Ndoshta asnjeri, sepse megjithese korporata mendon dhe vepron si individ, ajo sigurisht qe nuk eshte qenie njerezore. Kategorite morale ju perkasin atyre qe mendojne, arsyetojne etj • Korporata duhet pare si njesi e udhehequr nga individet, dhe veprimet e saj varen direkt nga sjelljet dhe vendimet e individeve, te cilet duhet te jene dhe mbajtesit kryesore te pergjegjesive.
  142. 142. • Organizatat jane pjese perberese e shoqerise dhe per kete ato mund te nenkuptohen si nen-sisteme te sistemit social, ato nuk mund te ekzistojne pa nenkuptuar miratimin e ketij sistemi. • Sistemi ligjor I pajis ato dhe me te drejta, pushtet , privilegje, mbrojtje e perfitime te cilat I perdorin per te arritur qellimet e tyre. • Pra meqenese jane pjese e shoqerise, antaret e saj duhet te veprojne ne pajtim me standartet morale e etike qe garantojne nje shoqeri te sigurte , stabel e produktive. Korporata dhe sistemi social
  143. 143. • Periudha 1944-1991 • Periudha pas viteve ‘90 • Tranzicioni • Periudha pas vitit 2000 Mjedisi I biznesit ne Shqiperi dhe organizimi I shoqerive tregtare
  144. 144. • Ekziston nje lidhje korelative midis nivelit te kuadrit ligjor e rregullator qe adopton nje vend I caktuar dhe nivelit te standarteve te etikes dhe te pergjegjesise morale qe zbatohen ne ate vend. • Legjislacioni eshte produkt I interesave, ai mbat rrezikun qe nje pjese e standarteve morale dhe te sjelljes te mos mbahen parasysh dhe veprimi te jete ne pajtim me rregullin por te bjere ndesh me konceptin e te Kuadri ligjor e rregullator dhe etika e biznesit
  145. 145. • Organizatat ndeshen me oportunitete per te vepruar ne menyre jo-etike si psh shmangia nga detyrimet tatimore, mashtrimi I klienteve, trajtimi I pandershem I punemaresve etj • Rregullat qeveritare priren te mbrojne nga arbitrariteti apo aktet demtuese te organizatave te biznesit, konsumatoret, punonjesit etj • Roli I legjislacionit eshte I madh pasi ai mbron konkurencen, investitoret, ne mireqenie publike. Gjithsesi per shkak te natyres se tyre burokratike shpesh kane veshtiresuar veprimtarine e biznesit. Kuadri ligjor
  146. 146. Kuadri ligjor rregullator dhe etika e biznesit në Kosovë • Ligji i punës • Ligji për mbrojtjen e ambientit • Ligji për mbrojtjen e konsumatorit • Ligji mbi konkurencën • Ligji për ndërmarrjet dhe shoqëritë tregtare
  147. 147. Korporatat shumëkombëshe dhe etika Korporata shumëkobëshe vepron në shumë shtete dhe gjendet para dilemave : • Përfitimi material apo etika e biznesit varësisht nga vendi ku afarojnë • Rasti U, L, S
  148. 148. • Korporatat shumekombeshe meren me podhimin, tregtimin dhe sherbimin apo dhe me operacione administrative ne disa vende te botes. Ato synojne: • te jene te medha • te thithin kapitale, force punetore kudo qe mund te jene me lire • synojne te vendosen dhe te tregtojne produktet e tyre kudo ku ofrohen avantazhe prodhimi dhe tregje te hapura. Korporatat shumekombeshe dhe etika
  149. 149. • Perdorin aftesite apo avantazhet qe ato kane per te zhvendosur burimet e tyre nga nje vend qe eshte me pak mikprites, ligje me pak kufizuese dhe trajnime te tjera favorizuese. • Keshtu ju shpetojne kontrolleve sociale • Ju jep mundesi qe te perballen e te krahasojne kerkesat qe ekzstojne ne nje vend me kerkesat qe ekzistojne ne nje vend tjeter Korporatat shumekombeshe
  150. 150. • 1)Nevojave ekonomike e interesave te biznesit nga njera ane • 2)Nevojave lokale e interesave te vendit prites nga ana tjeter. • Gjithsesi qeverite mund te percaktojne mjete teper efektive per te kontrolluar shumekombeshet e t’I lejojne ato te operojne brenda disa kufijve. Menaxheret e shumekombesheve konfrontohen ne dilemen e zgjedhjes:
  151. 151. • Pergjegjesia per veprimet e saj shperndahet midis nje numri te caktuar pjesmaresish qe bashkepunojne me njeri-tjetrin, nepermjet operacioneve te ndryshme. Pergjegjesite morale te korporates
  152. 152. • Pikpamja tradicionale eshte se ata qe ne menyre te drejtperdrejte e me ndergjegje te plote shkaktojne veprime te gabuara, jane mbajtesit kryesore te pergjegjesise morale. • ï•®Edhe kur individit I duhet te bashkepunoje me te tjere per te shkaktuar nje veprim te gabuar te korporates nuk ndryshon nga situatat ne te cilat nje individ ka nevoje per disa rrethana te jashtme te kryeje nje gabim. • ï•®Individi eshte plotesisht pergjegjes edhe pse pergjegjesia mund te ndahet me te tjeret. Kush eshte moralisht pergjegjes
  153. 153. • Veprimet e korporates mund te pershkruhen si veprime te grupit dhe per pasoje pergjegjes per veprimet e kryera eshte grupi I korporates dhe jo individet qe e perbejne grupin. • ï•®Edhe ligji ja atribuon veprimin e gabuar te menaxhereve apo inxhiniereve, korporates. Kritiket e kesaj pikëpamje
  154. 154. • Shpesh duke punuar si pjese e nje grupi, edhe pse mund te mos ju pelqeje ju binden disa rregullave burokratike. • ï•®Shpesh mund te jene te shtypur nga konformteti me rregullat e organizates. Ata mund te mos jene dakort me keto ,por as nuk mund ti ndryshojne ato. • ï•®Gjithsesi faktore te tjere lehtesues jane, pasiguria , veshtiresia , nderlikimet, paqartesia etj Lehtesimet
  155. 155. • Punonjesit veprojne ne baze te urdhrave te eproreve te tyre, te cilat kalojne nga nje nivel I larte ne nje nivel te ulet. • ï•®Kush e mban pergjegjesine nese presidenti I urdheron? • ï•®Ne cdo rast eshte eprori ai qe mban pergjegjesine morale edhe pse eshte e veshtire te mendosh qe ai qe ka kryer gabimin te shkarkohet nga pergjegjesia sepse âtë e kane urdheruar Struktura hierarkike
  156. 156. • Nje epror mund te ushtroje mbi vartesin presione te ndryshme, sidomos me karakter ekonomik, te cilat mund ta zbusin deri diku pergjegjesine e vartesit. • ï•®Por kur te dy e dine qe veprojne gabim , atehere te dy kane pergjegjesi morale. • ï•®Korporata perkufizohet si nje strukture e ndertuar per te arritur disa qellime te caktura. • ï•®Ne nje organizim te tille detyrimi moral I te punesuarve eshte te punojne per te arritur qellimet e firmes per te arritur qellimet e firmes dhe jo te devijosh Struktura hierarkike
  157. 157. Dr.Sc. Ejup FEJZA Kapitulli 8
  158. 158. Hartimi i programeve te menaxhimit etik • Per realizim te nje menaxhimi etike O harton programe menaxhimi- varesisht nga O edhe programet • Ne qender te programit- menaxhimi I vlerave konkurruese- secili individ vlera te vecanta
  159. 159. Perfitimet nga programi I menaxhimit • Përcaktimi I struktures se pershtatshme dhe roleve te duhura që nevojiten per te menaxh ne men etike • Programimi dhe vlerësimi I vazhd I kerkeses se etikes • Percaktimi I vlerave dhe sjelljeve per nje menaxh me te mire te O • Bashkerednimi I aktiviteteve per sjellje me te mire org dhe vlera te O
  160. 160. Vleresimi I menaxhimit etik si proces Etika ne vetvete eshte çeshtje e vlerave dhe e sjelljeve qe e shoqerojne ate. Proces I vazhdueshem me qellim permiresimi ne O Menaxheret kane veshtiresi ne cilesimin e proceseve qe maten veshtire Te matshme vs. te pamatshme ( ME NUMRA)
  161. 161. Programet e menaxhimit etik sherbejne per…. – Te hartuar rregulla dhe standarde te sjelljes …kode, politika, procedura, zera buxheti, raporte te mbledhjeve, forma autorizimi etj. – Per te arritur kete duhet: shkalle e larte e dialogimit dhe marreveshjeve – Baze e programit- realizimi I sjelljve qe jane te pelqyeshme dhe te pranueshme nga rrethi dhe O – Menyra me e mire per te trajtuar dilemat etike- menjanimi apo shmangja e ndodhjes qe ne
  162. 162. – Marrja e vendimeve te karakterit etik- perfshirje e paleve te interesuara dhe publikimi I vendimeve etike – Kjo mundeson qe vendimet te jene cilesore…. – Nderlidhja e programeve ne mes vete- planifikimi strategjik p.sh. me rregullat etike… a shkelen te drejtat gjate procesit te planifikimit strategjik – Punëtoret gjithsesi pale e perfshire ne vendim marrje ne perc. e rregullave te etikes…perndryshe e ndiejne veten ne pozite nenshtruese ( raste ne KS) – Elementi me I rendesishem per te mbetur etik eshte perpjekja e vazhdueshme per te qene ETIKKKKKK
  163. 163. Rolet dhe pergjegjesit baze ne menaxhimin etik Ne varesi te madhesise se O, ne menaxhimin etik, rol te rendesishem luan funskioni menaxherial, pozitat e ndryshme menaxheriale. Menaxheret full time ose part time- njejte pergjegjes per zbatim te rregullave etike te dala nga programet e menaxhimit etik Organizatat e vogla e kanë veshtire te ndajne role te menaxhereve ne zbatim te rregu etike
  164. 164. 1. Drejtori Ekzekutiv (CEO) – duhet te mbeshtes plotesisht programin…sepse: menaxhimi ditor i O i takon atij… dhe nese ai nuk eshte I perfshire ne program????? 2. Krijimi I nje Komiteti te Etikes ne nivel Bordi te |Drejtoreve 3. Krijimi I nje Komiteti per Menaxhim Etik- Komitet I perber nga drejtues te larte te O 4. Caktimi I nje personi me pergjegjesine për Funksionet menaxheriale qe tregojne dhe sensibilozjne nivelin e pergjegjesive etike ne procesin e menaxhimit te O
  165. 165. Përdorimi i mjeteve: Kodet e Etikës dhe Kodet e Sjelljes • Kodi I Etikës- specifikon rregullat etike të veprimtarisë dhe për këtë arsye Kodi ka vlerë… • Eticientët të ndarë në dy grupe: – Njeri qe thote se kodet nuk kanë ndonjë vlerë dhe se nuk kanë ndonjë influencë të madhe në vendin e punës – Grupi tjetër thotë se më shumë rëndësi paraqet dialogu I vazhdueshëm në lidhje me vlerat e kodeve se sa vet Kodet, Te punesuarit: reagojnë me dyshim ndaj Kodeve
  166. 166. Hartimi I Kodeve të Etikës – Varesisht nga O edhe hartimi I kodeve dhe ndarja e roleve – Ne O e medha edhe mund te caktohen role te veçanta në bazë të Kodit por edhe kode të veçanta – Ne O e vogla, nje Kod I perbashket mund te mjaftoj – Ne praktike, mund te ndodh që disa O të kenë Kode të njëjta të etikës dhe sjelljes
  167. 167. Gjatë Hartimit të Kodeve të Etikës duhet pasur parasysh… • Kultura organizative- njohuritë themelore lidhur me personalitetet e ndryshme • Planifikimi strategjik- veçoritë e tij në lidhje me zhv e vlerave të O • Larmia e vlerave- në secilën O ekz vlera dhe pikëpamje të ndryshme
  168. 168. Gjatë Hartimit të Kodeve të Etikës duhet ndjekur këto udhëzime: • Rishikimi dhe shqyrtimi i vlerave që nevojiten për të vepruar në pajtim me ligjet dhe rregullat e vendosura • Shqyrtimi i atyre vlerave, të cilat evidentojnë tre deri në veçori kryesore të një produkti ose shërbimi të suksesshëm e me nivel të lartë etik (p.sh. Kontabiliteti) • Identifikimi I vlerave që nevojiten për të trajtuar çështje aktuale që hasen në vende përkatëse të punës së organizatës.
  169. 169. Shembuj të vlerave etike- 6 shtyllat e karakterit • Besueshmëria, ndershmëria, integriteti, mbajtja e premtimeve, besnikëria • Respekti, autonomia, privacia, dinjiteti, mirësjellja • Përgjegjësia, llogaridhënia • Kujdesi, dhembshuria, konsiderimi, dhënia, ndarja, dashamirësia • Drejtësia dhe ndershmëria • Virtyti qytetar dhe qytetaria, bindje ndaj ligjit,
  170. 170. Kodet e sjelljes • Specifikojnë në detaje veprimet që kryhen në vendin e punës, kurse kodet e etikës janë guida (udhëzues) për vendimet që merren në lidhje me këto veprime. • Kodet e sjelljes po sofistikohen duke arritur në nivelet më të ulëta të menaxhimit të O • Para hartimit të kodeve të sjelljes, identifikimi I sjelljeve bazë që lidhen me vlerat etike të shpallura në kodin e etikës.
  171. 171. Politikat dhe procedurat • Për të respektuar kodin e sjelljes dhe kodin etik, O harton politika të ndryshme si përgjegjësi ndaj shoqërisë ( mbetjet ciklike- reciklimi, donacionet ndaj qendrave sociale, bamirësia, etj.)
  172. 172. Dilemat etike dhe zgjidhja e tyre • Dilemat etike lidhen me alternativat e ndryshme. Nëse kemi më shumë se një alternativë, ka rrezik/ dilemë etike. • Ka dilemë etike nëse: 1. Ka konflikte të vlerave midis interesave të ndryshme 2. Alternativa reale, të cilat justifikohen në mënyrë të njëjtë 3. Konsekuenca sinjifikative ndaj “stakeholdersave”
  173. 173. Tre metoda për zgjidhjen e dilemave etike A) Testi I përkatësisë së informacionit- a është marrë informacioni I nevojshëm për një vendim transparent B) Testi I përfshirjes- a janë përfshirë të gjithë individët që duhet marrë pjesë në vendim marrje C) Testi I pasojave që rrjedhin
  174. 174. Dr.Sc. Ejup FEJZA Kapitulli 9
  175. 175. Çka është komunikimi • Latinisht “communis” – e përbashkët • Komunikimi- mjet me anë të të cilit njerzitë arrijnë të shkëmbejnë midis tyre informacionet për operacionet dhe veprimtaritë që realizohen në organizatën e biznesit.
  176. 176. Komunikimi është i rëndësishëm për këto arsye: • Për përcaktimin e synimeve dhe transmetimin e tyre nëpër pika të ndryshme të O. • Hartimin e planeve që drejtohen apo fokusohen ndaj arritjes së synimeve • Për organizimin e burimeve njerëzore dhe
  177. 177. Planifikimi Organizimi Udheheqja Kontrolli Funksionet menaxheriale Komunikimi Mjedisi i jashtëm - Aksionerët - Klientët - Furnitorët - Huadhënësit - Shteti dhe organizatat publike - Komuniteti
  178. 178. Llojet e komunikimit 1. Komunikimi nga lart – poshtë, informacioni transmetohet nga nivelet më të larta drejtë atyre më të ulët. 5 tipet e këtij komunikimi – Instruksionet për kryerjen e punës – Rregulloret – Aktet normative, politikat dhe procedurat – Feedback – Komunikimi indoktrinues
  179. 179. 2. Komunikimi nga poshtë – lart Lëvizje e fluksit të ideve, opinioneve, ankesave dhe informacioneve tjera nga vartësit drejt eprorëve të tyre Ky komunikim është i rëndësishëm për arsye se : – Menaxherët mësojnë për qëndrimet e punëtorëve ndaj organizatës – Diskutimi I problemeve të punës – Feedback I mirë për menaxherët rreth punës dhe operacioneve të ndërmarra
  180. 180. 3.Komunikimi horizonatal Është komunikim midis individëve të të njejtit nivel në kuadër të organizatës. 4.Komunikimi diagonal Komunikimi në mes të individëve të departamenteve të ndryshme pavarësisht nga funksioni në ndërmarrje. 5.Komunikimi informal Komunikimet jashtë kanaleve formale të komunikimit ( thashethëme apo informacione jo të plota) 6. Komunikimi brenda grupit Komunikimi i grupit të individëve që kryejnë detyra të cilat kërkojnë inpute dhe nga individ të tjerë dhe menaxheri duhet të përcaktojë mënyrën e komunikimit në mes tyre.
  181. 181. • Mungesa dhe mangësitë e planifikimit • Problemet semantike apo gjuhësore • Interpretimet e ndryshme të informacioneve • Problemet e filtrimeve të informacionit • Shkalla e të dëgjuarit • Kredibiliteti • Informacionet e tepërta Problemet kryesore që hasen gjatë komunikimit
  182. 182. Përmirësimi i etikës së komunikimit në organizatën e biznesit – Eleminimi i barrierave të mësipërme – Kujdesi në komunikimin në mes të organizatës me mjedisin e jashtëm ( intervista, pytësorët, anketat etj.) – Eleminimi i gjuhës së ndërlikuar ( komunikimi gojor ose me shkrim ) • Përdorimi i fjalëve të shkurtëra dhe të njohura si dhe fjalive dhe frazav e të thjeshta • Menjanimi i fjalëve të tepërta dhe të panevojshme • Zgjedhja e një stili të të shkruarit i cili i përshtatët situatës dhe efektit që dëshiron të arrijë dërguesi i

×