O slideshow foi denunciado.
Utilizamos seu perfil e dados de atividades no LinkedIn para personalizar e exibir anúncios mais relevantes. Altere suas preferências de anúncios quando desejar.

Teoria e grafeve

2.540 visualizações

Publicada em

Per ndertimin e nje projekt transporti, duhet detyrimisht te merren ne konsiderate shume elemente, ose kushte, te cilat konvertohen ne nje bashkesi ndervaresie e quajtur Modeli i sistemit te transportit, ky model eshte i afte ti simuloje keto kushte apo elemente, te projektit duke ne dhene rezultatet respektive. Sa me siper, nje projekt per nje sistem transporti, duhet te ece neper keto faza logjike:
 Individualizimi i objeketve qe kerkojne levizje (kerkesa per transport)
 Analiza sasiore e sistemit te transportit aktual (ose per disa sisteme)
 Ndertimi i nje model varesie, qe perfaqeson nje sitem transporti, i cili eshte ne gjendje te funksionoje me te dhenat (dati) aktuale, si edhe me parametrat e vlerave te prespektives, ne lidhje me kete sistem qe po projektojme, se bashkeu me sistemet e tjere konkurues

Publicada em: Engenharia
  • Seja o primeiro a comentar

Teoria e grafeve

  1. 1. “PROJEKTIMI I SISTEMEVE TE TRANSPORTIT” KAPITULLI V Tema : Te ori a e graf e v e Per ndertimin e nje projekt transporti, duhet detyrimisht te merren ne konsiderate shume elemente, ose kushte, te cilat konvertohen ne nje bashkesi ndervaresie e quajtur Modeli i sistemit te transportit, ky model eshte i afte ti simuloje keto kushte apo elemente, te projektit duke ne dhene rezultatet respektive. Sa me siper, nje projekt per nje sistem transporti, duhet te ece neper keto faza logjike:  Individualizimi i objeketve qe kerkojne levizje (kerkesa per transport)  Analiza sasiore e sistemit te transportit aktual (ose per disa sisteme)  Ndertimi i nje model varesie, qe perfaqeson nje sitem transporti, i cili eshte ne gjendje te funksionoje me te dhenat (dati) aktuale, si edhe me parametrat e vlerave te prespektives, ne lidhje me kete sistem qe po projektojme, se bashkeu me sistemet e tjere konkurues  Verifikimi i modelit  Formimi i zgjidhjeve alternative  Zgjedhjen e variantit optimal Faza kryesore e delikate e te gjithe procesit te projektimit, te modulit te nje sitem transporti, eshte faza e ndertimit te ketij moduli, qe duhet patjeter te shprehi realitetin, si dhe te jete ne gjendje te jape rezultate mbi ndryshimet e mundeshme te kushteve, ose elementeve te prespektives. Perpunimi i ketij moduli, ose besueshmeria e ketij moduli, realizohet nepermjet funksioneve, e teorive matematikore, te cilat jane mbeshtetur ne koncepte specifike. Nje nder keto teori, eshte teoria e grafeve, e cila eshte e besueshme ne projektimin e c’do modeli per c’do sistem livizje. Ne po prezantojme kriteret kryesore te kesaj teorie, se si ajo e parametrizon nje sistem transporti dhe ne c’form dalin zgjidhjet e mundeshme. Realizimi konkret i nje zgjidhjeje kerkon atrecature speciale si Hardware, Software, si dhe nje personel me eksperience ne perdorimin e kesaj fushe. 1
  2. 2. “PROJEKTIMI I SISTEMEVE TE TRANSPORTIT” Perkufizimet per grafet dhe metodat e pergatitjes Jepen nje bashkesi me N elemente, te quajtur Nyje dhe nje bashkesi me L elemente, te quajtur Dege ose Harqe, te cilat lidhin keto nyje nga njera tek tjetra. Bashkesia G e ndertuar nga keto lidhje te N (nyjeve), me L (dege), perben ate qe quhet Graf. ( mund te jepet nga shprehja G={N,L} ) Nje graf mund te ndertohet per te paraqitur nje realitet fizik te c’faredoshem. Nyjet qe e perbejne grafin, mund te tregojne pikat fizike te nje teritori, ose komponente te ndryshem fizike te nje sistemi, ose aktivitete te ndryshme te tij. Deget lidhese qe lidhin dy nyjet, tregojne relacionet e pikave te teritorit, ose komponente te ndryshem fizike, ose aktivitete te nje sistemi qe ekziston ndermjet tyre, ose relacion te nje tipi te caktuar. N.q.se dy nyje jane pikat e nje teritori, lidhja e ketyre nyjeve tregon qe ato jane te lidhura nje e nga nje sipas: a) Cifti i nyjeve mund te jene te Rregullta (n.q. se ekzistojne), atehere kur cifti (i,j) eshte i ndryshem nga cifti (ji), ne kete rast Harku (ij) quhet i Orientuar b) Ciftet i nyjeve mund te jene jo te rregullta dhe harqet jo te orientuarr . Ne nje graf mund te kemi harqe te orientuar dhe jo te orientuar. Grafi ne te cilin te gjithe harqet jane te orientuar, ai vete quhet graf i orientuar. Ne nje hark te orientuar, nyja e pare e kapjes quhet Nyje origjine, nyja e dyte Nyja fundore. Grafet qe perdoren pre prezantimin e sistemeve te transportit ne pergjithesi jane te orientuar. Le te kemi Nn (numuri i elementeve, nga bashkesia N e nyjeve) Ln (numuri i elementeve, nga bashkesia L e degeve) Per te dalluar nje dege, eshte e nevojshme qe te njihen elmentet e bashkesise N dhe kapjet e marra nga kjo bashkesi, perbejne bashkesine e degeve L. Paraqitja me e lehete dhe me e qarte per nje graf, eshte ajo grafike, ne kete paraqitje nyjet konvertohen me nga nje pike, te emertuar me nga nje numer, ndersa harqet paaqiten me segmente, qe lidhin cifte te ndryshme nyjesh, duke formuar bashkesise e degeve L. Cdo hark i orientuar konvertohet me nje shigjete, ne kete rast tregon kahun e orientimit. Per komentimin e sa thame me siper, po prezantojme nje graf me keto elemente, bashkesia e Nyjeve me 5 nyje qe mund te perfaqesojne 5 elemente qe kerkojne nje levizje, dhe bashkesia e harqeve me 9 elemente qe perfaqesojne 9 levizje te ndryshme neper kato nyje. Paraqitja grafike e ketij Grafi (5 nyje / 9 harqe) po e japim ne figuren e meposhme, 2
  3. 3. “PROJEKTIMI I SISTEMEVE TE TRANSPORTIT” Por paraqitja grafike e nje grafi mund te ekujvalentohet, ose transformohet ne menyre qe te perpunohet nga aparati matematikore, si: Paraqitje Matricor Paraqitje Vektorial, Ne keto paraqitje, nyjet e bashkesise Nn tregohen gjithmone me numura progresive. Per dallimin e kapjeve perberese te bashkesise L perdoren teknika te ndryshme. Po prezantojme disa prej tyre: Matrice Katrore Paraqitja grafike e nje grafi me forme matricore k atrore, eshte konceptuar si nje mtrice katrore, me dimensionet sa eshte numuri i nyjeve te grafit. Matrica mbushet me elementet e saj me kete logjike. Elementi “ij” i matrices, eshte i barabarte me 1 n.q.se kapja e nyjes “ij” (fillohet nga emertimi i rreshtit, tek emertimi i kolones), ben pjese ne bashkesine harqeve L, me dalje nga “i” dhe me 0 ne te kundert 1 2 3 4 5 1 0 0 0 1 0 2 1 0 1 0 1 3 0 0 0 1 1 4 0 0 0 0 0 5 1 0 1 1 0 Matrice e varesise Nyje-Dege Nje forme tjeter e paraqitjes matricore te grafit, eshte paraqitja matrica varesi nyje dege. Dimensionimet e kesaj matrice jane ne perputhje me sasiene nyjeve e degeve, konketisht, c’do rrjeshti i korespondon nje nyje dhe c’do klone nje dege. Mbushja e matrices realizohet sipas kesaj logjike, elementi “ij” i matrices eshte 0 n.q.se nyja “i” nuk i perket harkut korespondues te kolones “j” dhe e 3
  4. 4. “PROJEKTIMI I SISTEMEVE TE TRANSPORTIT” barabatre me 1 n.q.se nyja “i” eshte nyje fillestare e harkut te orientuar (d.m.th. elementi i pare i kapjes se harkut te orientuar) dhe me –1 n.q. se nyja “i” eshte nyja fundore e harkut te orientuar. Per ta bere me te qarte paraqitjen matrice varesise nyje dege dhe korespondencen e saj, kemi prezantuar nje matrice qe perfaqeson kete logjike dhe qe i referohet po te njejtin graf, kjo matrice quhet paraqitjen matricore me varesi nyje dege. Ne emertimin e cdo rreshti, eshte vendosur sipas rendirjes progresive, numuri i nyjeve te grafit (1-5). Ne emertimin e c’do kolone, eshte vendosur kapja e nyjeve qe percaktojne harkun ne graf (1-9). Dhe mbushja e matrices (me 1, ose 0, ose – 1)behet me logjiken e cituar me siper, duke na dhene kete paraqitje: 1-4 2-1 2-3 2-5 3-4 3-5 5-1 5-3 5-4 1 1 -1 0 0 0 0 -1 0 0 2 0 1 1 1 0 0 0 0 0 3 0 0 -1 0 1 1 0 -1 0 4 -1 0 0 0 -1 0 0 0 -1 5 0 0 0 -1 -1 -1 1 1 1 Matrice e nyjeve me-harqet maksimale qe dalin nga nje nyje Paraqitja e gafit jepet nga nje matrice te dimensionuar sipas ketij koncepti, numuri i rreshtave eshte i barabarte me numurin e nyjeve (progresion rrites), ndersa numuri i kolonave merret i barabarte me numurin maksimal te harqeve qe dalin nga nje nyje (s’ka rendesi e sata nyje eshte ne gaf). Mbushja e matrices rrealizohet sipas kesaj logjike, vlera e elementit “ij” eshte sa numuri rendore i nyjes, qe shikon harkun dales, n.q. se nuk ka hark (eshte me e vogel se mumuri max. i harqeve dalese), atehere merr vleren 0. Sa thame me siper ne mund ta dimensionojme dhe ndertojme te njejtin shembull me matricen nyje harqesh maksimale si me poshte: 1 2 3 1 4 0 0 2 1 3 5 3 4 5 0 4 0 0 0 5 1 3 4 4
  5. 5. “PROJEKTIMI I SISTEMEVE TE TRANSPORTIT” Matrica e varesise Harqe-Rrugekalim A Ne paraqitjen e grafit, sipas matrice varesi harqe rrugekalimi, kemi kete konceptim. Ndertohet nje matrice me numurin e rreshtave te barabarte me numurin e harqeve, ose lidhjeve, ndersa numuri i kolonave, eshte me numurin e mundeshem te intinerareve te realizuara ne kete graf, (levizjeve neper nyje, po per te njejtin shembull te treguar, rezulton 4 intenerare 2-3-5-1-4/ 2-5-1-4/ 2-5-3-4/ 2-3-4 ), pra c’do rrjesht lidhet me nje hark te grafit dhe c’do kolone me nje intinerar. Mbushja e matrices konceptohet ne vleren 1 dhe 0, Vlera 1 eshte atehere kur harqet (emertimi i rreshtit) ben pjese ne intinerarin qe korespondon me kolonen “j” dhe 0 kur nuk ben pjese ne kete intenerar. 1 2 3 4 1-4 1 1 0 0 2-1 0 0 0 0 2-3 1 0 0 1 2-5 0 1 1 0 3-5 1 0 0 0 4-3 0 0 1 1 5-1 1 1 0 0 5-3 0 1 0 0 5-4 0 0 0 0 Matrice e ciftit Nyje-Rrugekalimi Ne te cilen c’do rresht i korespondon nje cift nyjesh, dhe c’do kolone i korespondon nje rrugekalimi (intinerare), mbushja me elemente kete matrice realizohet sipas kesj logjike elementi “ij” eshte 1 n.q.se ciftin “i” lidhet me intinerari “j” (d.m.thene intinerari ka nyje te ekstremeve, ato qe ndertojne ciftin e “i”) dhe 0 ne kundert. Ne kete rast numeri i elementeve te matrices, varet nga numuri i cifteve per te cilat merren parasysh intineraret, psh. Me posht po japim per nje cift nyjesh nje matrice cift nyje rruge kalim, qe mbeshtetet ne po te njejtin graf. 1 2 3 4 1-5 1 1 1 0 5-1 0 0 0 1 Metoda e Yjeve e Harqeve (Algoritmi DIJKSTRA) Prezantimi i grafit qe perdoret me shume ne programet llogaritese dhe qe do te perdoret me vone eshte quajtur si prezantim me metoden e Yjeve e Harqeve. 5
  6. 6. “PROJEKTIMI I SISTEMEVE TE TRANSPORTIT” Nje prezantim i tille bazohet ne faktin qe ne nje graf c’do nyje eshte origjina e nje ylli prej harqesh, qe dalin prej saj. Ne nje vektor fillestar a sillen nyjet ekstreme te yjeve te ndryshem, ne blloqe te njepasnjeshem, c’do bllok vendoset pas tjetrit, me te njejten rregulll, me te cilin gjenden nyjet origjine te yjeve. Komponentet e vektorit te dyte b (me numur te njejte me numurin e nyjeve te grafit), jane “shenjuesit “ ose numurat qe tregojne vendet e zena ne vektorin e pare, nga nyjet e fundit te blloqeve te njepasnjeshme. Sa thame me siper, mund te paraqesim po te njejten paraqitje te grafit, me nje koncept tjeter (shif figuren per ndertimin e vektoreve). Keshtu pranojme te lexohen te parin ne bllok, e pastaj te njohe per c’do bllok, harqet qe kane per origjine. Si perfundim, nyjet e lidhur ne dalje me nyjen “i” jane komponente te vektorit a perfshire nga bI-1 +1 e atij b1 . Eshte e mundur te vleresohet se sa pozicione te memories, ose sa elemente nevoiten per paraqitjen e nje grafi, ne memorien e nje makine llogaritese. duke perdorur tre metodat e paraqitjes se grafeve, te prezantuar me lart. Ato jane n2 N ; nNxnL dhe nNx(nm +1) ku nm eshte numuri mesatare i harqeve qe ndertojne ne nje yll. P.sh. marrim nje graf, me nyjet si qender levizje, ku deget e grafit i atribojme me cilesite si, gjatesise se rruges, ose kosto e rruges etj. Kerkojme te marrim levizjen (intineraret) per te gjitha nyjet e grafit me vleren minimale (leviz neper minimum) Qellimi i levizjes nga Nyja 1 ne nyjen 6 (pretendojme levizjen ekstreme). Per kete detyre prezantojme bashkesine e intenerareve, bashkesin e qendrave: Q{1,} bashkesia e intenerarit ne qendren 1, me vleren e intenerarit dint=0 (gjatesi, kosto) N{2,3,4,5,6} bashkesia e qendrave te grafit, per tu kapur gjate levizjes Krijojme te gjitha lidhjet qe ka qendra fillestare ne te cilen ndodhemi, me te gjitha qendrat e tjera te bashkesise N, duke i vleresuar vektoret si shumen e tyre nga nyja fillestare1. 1→2 (mini [(distanca direkte 1-2)] 1 1→4 (mini [(distanca direkte 1-4)] 2 1→3 /5 /6 (mini [(distanca direkte 1-3 etj)] eshte ∞ pasi nuk kemi lidhje direkte per kete hap, eleminojme levizjet ∞ dhe ndertojme dy intinerare paralele, kjo kondicionohet nga vlera direkte e kapjes 1-4 me distance levizje dmin =2, pra tani na krijohen 2 intinerare 1-2 dhe 1-4, levizjeje paralele, qe do te merren ne konsiderate gjate gjith procedures, se levizjes 6
  7. 7. “PROJEKTIMI I SISTEMEVE TE TRANSPORTIT” Kalojme ne hapin e dyte, me kete situacion te grafit  Intinerari i pare 1-2 , kapet nyja 2, me distance intinerari dintinerari=1 Q{1,2} bashkesia e intenerarit me levizjen min dint=1 (minimumi i levizjes) N{3,5,6} bashkesia e qendrave te grafit, per tu kapur Krijojme te gjitha lidhjet qe ka qendra ne te cilen ndodhemi 2, me te gjitha qendrat e tjera, te bashkesise N duke i vleresuar vektoret levizes, si shumen e tyre nga nyja fillestare1. 2→3 (mini [(distanca direkte1-3)(1+d2-3)] ∞ (1+1.5) min=2.5 2→5 /6 (mini [(distanca direkte 1-5 /6 )] eshte ∞ per kete hap, pranojme qe kemi kete levizje minimale dintinerari=2.5 (kapet nyja 3)  Intinerari i dyte 1-4, kapet nyja 4, me distance intinerari dintinerari=2 Q{1,4 } bashkesia e intenerarit me levizjen min dint=2 (minimumi i levizjes) N{3,5,6} bashkesia e qendrave te grafit, per tu kapur Krijojme te gjitha lidhjet qe ka qendra ne te cilen ndodhemi 4, me te gjitha qendrat e tjera, te bashkesise N duke i vleresuar vektoret levizes, si shumen e tyre nga nyja fillestare1. 4→3 (mini [(distanca direkte 1-3)(2+d4-3)]∞ (2+∞) 4→5 /6 (mini [(distanca direkte 1-5 /6 )] eshte ∞ sic shikohet nuk kemi vlere, pra ky intinerar eshte i mbyllur, nuk vazhdon me tej, problemin e vazhdon intenerari mbetes 1-2-3 me levizje min dinti =2.5 Kalojme ne hapin e trete me kete situacion te grafit (jemi ne nyjen 3) Q{1,4 dhe 1,2,3} bashkesia e intenerarit me levizjen mini. dint=2.5 N{5,6} bashkesia e qendrave te grafit, per tu kapur Krijojme te gjitha lidhjet qe ka qendra ne te cilen ndodhemi 3 me te gjitha qendrat e tjera, te bashkesise N duke i vleresuar vektoret levizes, si shumen e tyre nga nyja fillestare1. 3→5 (mini [(distanca direkte1-5)(2.5+d3-5)] ∞ (2.5+2) min=4.5 (nyja 5) 3→6 (mini [(distanca direkte 1-6)(2.5+d3-6)] ∞ (2.5+∞) per kete hap, pranojme qe kemi kete levizje min. dintinerari=4.5 (kapet nyja 5) Kalojme ne hapin e katert, me kete situacion te grafit (jemi ne nyjen 5) Q{1,4 dhe 1,2,3,5} bashkesia e intenerarit levizja min. neper nyjet dint=4.5 N{6} bashkesia e qendrave te grafit, per tu kapur 7
  8. 8. “PROJEKTIMI I SISTEMEVE TE TRANSPORTIT” Krijojme lidhjet qe ka qendra ne te cilen ndodhemi 5, me qendren 6 te bashkesise se njeve N, duke i vleresuar vektoret levizes, si shumen e tyre nga nyja fillestare1. 5→6 (mini [(distanca direkte 1-6)(4.5+d5-6)] ∞ (4.5+2) min=6.5 Sic shikohet nga rezultati, bashkesia e nyjeve N{ } eshte bosh qe do te thote qe te gjitha nyjet jane kapur sipas nje logjike renditese tek bashkesia Q { } e internerareve, kjo bashkesi mund te jete vlere kostoje ose vlere distance etj. Levizja neper Graf, sipas logjikes me minimumin e levizjes, rezolton kjo kapje e bashkesise se Nyjeve, ne bashkesine Q te Intinerareve me 2 elemente, ose me intenerare, te cilat konkretisht jane Intinerari i pare 1-4 Intinerari i dyte 1-2-3-5-6 Me poshte po japim grafikisht grafin e dimensionuar, te trajtuar me siper, se bashku me logjiken e kapjeve te nyjeve figura qe tregon menyren e ndertimit te vektoreve 8
  9. 9. “PROJEKTIMI I SISTEMEVE TE TRANSPORTIT” Disa karakterristika te grafeve Ne nje graf do ta quajme Rruge kalimi ose intenerare, nje lidhje te harqeve ne te cilin nyja fundore e harkut, cilido, koincidon me nyjen fillestare te harkut ndjekes ose pasues. P.sh. ne grafin e mesiper lidhja (5,1);(1,4);(4,3);(3,5) eshte nje intenerar.  Nje ruge kalimi quhet e mbyllur “me lak” n.q. se nyja finale e rruges se kalimit perputhet me ate fillestare.  Nje rrugekalim quhet me mungese laku n.q.se asnje pjese e tij nuk perben lak, d.m. thene se nje nyje, nuk eshte njeheresh fillim dhe fund i nje harku. P.sh.ne figuren tone kemi : Intenerari (5,1);(1,4);(4,3);(3,5) eshte nje lak Intenerari (2,1);(1,4);(4,3);(3,5) ka mungese laku Ne te ardhme edhe pa e perdorur termin, do te referohemi gjithnje intenerarit te privuar nga harqet Lak. (keto jane pothuaise te perhershme ne projektet e transportit, per efekt eficenses ekonomike.)  Nje graf, ne te cilin c’do nyje eshte e lidhur me anen e nje harku, me sejcilen nyje, quhet komplet i lidhur. Keto grafe, jane grafet qe perdoren per te perfaqesuar sistemet e transportit ajror ose detar. Ne nje hapsire te caktuar gjeografike. Ne kete rast nyjet jane aeroportet, ose portet dhe harqet jane lidhjet ajrore, ose detare, midis tyre.  Nje graf quhet i lidhur n.q.se ne c’do nyje eshte origjina e te pakten e nje intenerari qe ka si ekstrem nje nyje c’fardo te grafit. Grafet qe perdoren per paraqitjen e sistemeve te transportit jane shpesh jo komplet te lidhur.  Nje graf (ne te cilin nuk eshte prezent asnje lak) ne te cilin ekziston nje intenerare i vetem, qe lidh nje nyje (i) me c’do nyje tjeter quhet pema me rrenje i Nje peme e siper treguar, eshte shembulli i grafeve jo te lidhur. N.q.se ne nje graf eleminojme ndonje nyje dhe harqet e te cileve iu perkasin keto nyje, atehere perfitohet nje nengraf i grafit te dhene. Ne nje graf ku shenojme, pemet, duke pasur si origjine nyje te ndryshme, do te perfitonim shembuj grafesh te pjeseshem. P.sh. duke iu referuar grafit ne figuren e mesiperme, grafet e ndertuara nga harqet (2,1);(1,4);(2,5);(5,3), te perfituar nga 9
  10. 10. “PROJEKTIMI I SISTEMEVE TE TRANSPORTIT” grafi fillestar, si dhe duke hequr te gjithe harqet e tjere, eshte nje graf i pjeseshem, qe krijon nje peme me rrenje 2 Numuri i intenerareve (pa leqe) qe mund te dallojme ne nje graf, eshte i fundem. Ne rrjetat e transportit jane vene ne dukje vetem rruget e kalimit, qe lidhin cifte nyjesh, te cilet fillojne e mbarojne zhvendosjet. Nyje te tilla, sic do te shohim me vone, do te quajme qendra. Per nje graf te dhene, me nje numur te caktuar nyjesh qender, eshte e mundur te numurohen te gjithe rruget e kalimit te mundeshme pa leqe, duke pasur nyje qendre, si nyje fillestare dhe fundore. N.se i dhe j jane dy qendra, mund te percaktojme bashkesine e rrugeve te kalimit te lidhura (i) e (j), bashkesia e rrugeve te kalimit I ij , duke patur (i) si nyje fillestare dhe (j) si nyje fundore. Teknika e ndertimit te nje rrjeti Rrjeti, eshte grafi i cili harqet posedojne nje karakterikstike sasiore. C’do hark i nje grafi i perdorur per te prezantuar nje sistem transporti, karakterizohet nga koha e levizjes dhe nga treguesit te tjere, qe konkretizojne perdoruesin e sistemit te transportit, per levizjen nga nje nyje e harkut tek tjetra, te gjitha keto marrin pjese, ne percaktimin e te ashtuquajtures Kosto e Tansportit te harkut. Elementet qe perbejne koston e transportit jane madhesi te karaktereve te ndryshme, pra jo homogjene p.sh. koha/ kostoja monetare/ stresi/ etj d.m. se kostoja eshte nje vektor, dhe keto elementet jane komponente te tij. Megjithate kostoja gjithnje konsiderohet si nje madhesi skalare, sepse ose merret ne konsiderate vetem koha e levizjes, ose te gjithe komponentet homogjenizohen. Nga ana tjeter, ne i referohemi gjithmone perdoruesit mesatare, keshtu qe kostoja e nje harku te grafit, merret konstante per te gjithe perdoruesit e tjere Vektori i kostos se harkut Do te gjuajme nje vektor C tek i cili komponentet cij jane emertuar nga kostoja e transportit te harkut (ij). Vektori i kostos se grafit do te kete dimensionin (nLX1). Numuri i perdoruesave qe perdorin sistemin e transporit, (kerkesa per transport) ndryshon ne kohe (sic do te shohim me vone). Ne pergjithesi nje sistem transporti studiohet duke iu referuar nje intervali kohore, me te cilin funksioni i tij eshte konstant, qe do te thote, se shmangjet rastesore te numurit te perdoruesave te jete konstant dhe I pranueshem. Ne kete rast numuri mesatar i perdoruesave, qe ne intervale te vogla kohe te njepasnjeshme, te supozuar si te njesishme, 10
  11. 11. “PROJEKTIMI I SISTEMEVE TE TRANSPORTIT” pershkruajne harkun e nje grafi, perfaqesues te nje sistemi transporti, I cili eshte konstante. Ky numur quhet ndryshe edhe fluksi i harkut Fluksi gjithmone konsiderohet si nje madhesi skalare, n.q.se perdoruesit qe e perbejne jane jo homogjene, ato homogjenizohen mesatarisht duke perdorur koeficente te pershtatshem te transformimit. Vektoret te fluksit te harkut Perkufizohet vektori f me dimesionet (n L x1), komponentet e tij (fij) jane krijuar nga fluksi mbi harkun (ij) . Ndonjehere ne te ardhmen ai do te tregohet me nje indeks te vetem, me te cilin eshte e mundur te shoqerohet me nje numer per sejcilen kapje te nyjeve, d.m. se fluksi mbi harkun i do te tregohet fi. Konceptet e kostos se transportit dhe i fluksit, mund ti referohen edhe “rruges se kalimit” / intenerarit. Do te quajme kosto e transporti te rruges se kalimit, koston (e pergjithesuar ) e mbajtur nga perdoruesi mesatar, per te kaluar nje intenerar te cktuar. Zakonisht supozohet qe kostoja Ck e nje rruge kalimi, te pergjithshme k, jepet nga shuma e kostove te harqeve qe e perbejne ate rruge kalimi. Duke kujtuar perkufizimin e matrices se varesive Harqe-Rrugekalim mund te shkruajme Ck = ∑ aki * Ci kostojaa e harqeve (i) Ose ne forme matricore C = A * c ku C eshte vektori i kostove te rrugkalimit me kompponente Ck A eshte matrica e transformuar te varesise Harqe-Rruge c eshte vektori i kostove te harkut Vektore te fluksit te rruges te kalimit Do te quajmme vektorin F, komponentet e te cilit Fk jane krijuar nga numuri i perdoruesave (i homogjenizuar) qe e pershkruajne intenerarin k, ne njesine e kohes. Fluksi qe pershkruan nje hark i, eshte shuma e flukseve te rrugeve qe perdorin kete hark. Duke perdorur matricen e varesise Hark-Rruge mund te shkruajme: fk= ∑ aik Fk Ne forme matricore f = A * F 11
  12. 12. “PROJEKTIMI I SISTEMEVE TE TRANSPORTIT” kostoja e transportit, ne lidhje me sejcilin hark te grafit, eshte ne pergjithesi funksion si i fluksit, qe e pershkruan kete hark, ashtu edhe i atyre qe pershkruajne harqet e tjere te grafit, (sic do ta shohim me vone). Nje funksion i tille skalar Ci(f), pergjithesish me shume variabla, i jepet emri funksion i kostos dhe eshte karakteristike sasiore qe e kthen nje graf ne nje rrjet te transportit , pra me perkufizim. Rrjet transporti, eshte bashkesia T e perbere nga bashkimi i bashkesive N te nyjeve, bashkesia L e cifteve te nyjeve qe i takojne bashkesise se linjave, dhe nga nje bashkesi Fc e funksioneve te kostos per sejcilin element te bashkesise L T= (N,L,Fc) Skematizimi i nje sistemi ofertash per transport, nepermjet nje rrjeti Teoria e rrjeteve, si dhe algoritmet qe derivojne per kete teori, formojne nje instrument teorik adapt dhe shume efikas per projektimin e studimin e nje sistemi transporti. Nje rrjete eshte efektivisht nje pershkrim i thjeshtezuar i fenomenit te komplikuar, rreal. Ndertimi i nje rrjete kalon neper disa operacione, te cilat paraprakisht duhet te grupohen sipas problematikave: Siperfaqja e studimit/ zonifikimi i siperfaqes/ permbledhje e perafert e grafit te realitetit fizik/ individualizimi I pozicioneve ne hapsire dhe kohe te perdoruesave per sistemin rreal/ si dhe funksionet e kostos per elementet e transportit. Sa me siper eshte e thjeshte nderttimi i nje rrjeti, kur behet fjale per nje transport detar apo airor, ne kete rast veshtiresia eshte ne percaktimet e mesatareve te orevonesave apo te cikleve kohore etj. Veshtiresite e medha per ndertimin e nje rrjeti, jane kur kemi raste te nderthurjes se llojeve te transportit, si dhe te formave te infrastruktures. Kjo baze sherben per vleresimet sasiore dhe cilesore te nyjeve dhe harqeve, kombinacionet e te cilave japin sistuatet, ose modelet e grafeve, dhe rrjetave te prezantuar me siper. Ne pergjithesi, ndertimi i nje modeli rrjeti, kalon nepermjet nje serie operacionesh, per te cilet, me poshte do te pershkruajme kriteret e pergjitheshme. Persa i perket nyjeve mund te dallojme per nje siperfaqe: a) vleresimet ne siperfaqe per nyjet qender. Perfaqesojene nyjet, ne te cilat ipotezohen levizjet e koncentruar per hyrjet dhe daljet ne c’do zone e trafikut (ose e intenerarit) b) vleresimet per nyjet reale Perfaqessojne ato nyje te cilat fizikisht, ne terren paraqesin pozicione fikse 12
  13. 13. “PROJEKTIMI I SISTEMEVE TE TRANSPORTIT” Persa i perket harqeve, per nje rrjet transporti, c’do njera korespondon njesise se fluksit ne nje drejtim perdorimi, me te njejtat karakteristika, konkretisht :  harqet rreale Pefaqesojne bashkimet e dy nyjeve reale  harqe fiktive Perfaqesojne ose c’faqen kur basshkojne nje nyje qender te zones me nje nyje rreale kur keto nuk ekzistojne aktualisht po e njejeta A) Kufizimi i zones se studimit Ne kete faze percaktohen zonat gjeografike me te cilan gjendet sistemi i transportit ne studim,( sistemi ne projekt), ose me te cilin do te trajtohen hollesisht, pjesa me e madhe e efekteve te nderhyrjeve te projektuara. C’fare gjendet ne pjesen e jashteme te kordonit te supozuar, qe kufizon zonen e studimit, perben ambjentin e jashtem te atij, ne ket rast, ne na intereson vecanerisht, nderlidhjet me sistemin ne projekt. Zona e studimit mund te jete I gjithe vendi ne rastin e studimeve te nje plani nacional per transportin, por mund te jete dhe nje pjese e rrjetit rrugore, me te cilin tentohet, nje nderhyrje ne shfrytezim. B) Zonifikimi Zhvendosjet qe ndikojne ne nje zone te dhene mundet ne pergjithesi te fillojne dhe mbarojne ne ne pike c’fardo te teritorit. Per trajtimin e fenomenit eshte permbi te gjitha e nevojhme nendarja e zones se studimit (dhe eventualisht zona e brendeshme e saj) ne zona trafiku , midis se cileve zhvillohen zhvendosje qe I perkasin sistemit te projektimit. Zhvendosje te tilla quhen zhvendosje nderzonave, ndersa per zhvendosje zonale zhvillohen zhvendosje qe fillojne dhe mbarojne ne brendesi te se njejtes zone te trafikut. Zonat mundt te jene te ndertuar nga i gjithe qyteti, ose grupe qytetesh, ne planin nacional, deri ne zona te vogla, ne planin e trafikut urban. Perderisa objektivi i zonifikimit eshte te perofroje te gjitha pikat e fillimit dhe te mbarimit te zhvendosjeve zonale ne nje pike te vetme (qendra e zones). Kriteri teorike qe do te ndiqet per zonifikimin eshte, individualizimi i pjeseve te tilla te zones se studimit, per te cilat koncentrime te tilla paraqesin hipoteza te pranueshme. Nga pikpamja praktike, si ato, te nohjes se zones se studimit, egzistojne mundesi te ndryshme zonifikimi per te nejtin problem, nendarja e zones se studimit ne nje 13
  14. 14. “PROJEKTIMI I SISTEMEVE TE TRANSPORTIT” numer te madh zonash, zakonisht con ne nje prezantim me te sakt te fenomenit real, por edhe nje ngarkese te madhe per skematizimin e simulimeve te sistemeve te transportit. Kriteret praktike, per arritjen e nje kompromisi te mire, midis nevojave te ndryshme, varen akoma edhe nje here nga tipi i vecante i planit. Edhe ambjenti i jashtem i zones se studimit, zakonisht ndahet ne zona me te gjera, ( medha ) se sa ato te brendeshme, te zones vete. Zonat e jashme, na interesojne vecanerisht si zona me te cilat fillojne e mbarojne zhvendosja, qe zhvillohen (te pakten pjeserisht) , ne brendesi te zones se studimit. Zonofikimi konsiston ne nendarjen e zones se studimit, ne zona te trafikut, ne menyre qe origjinat dhe destinacionet e zhvendosjeve e sejciless zone, te hipotezohen te koncentruara ne jne pike te vetme te quajtur qender e zones ose qendra e brendeshme. Edhe per origjinat dhe destinacionet e zhvendosjeve jashte zones se studimit, hipotezohen te perqendruara ne qendra te jashteme C) Nxjerrja e grafit Nyjet e nje grafi te perdorur per prezantimin e nje sistemi transporti tregojne pozicione ne kuptimin me hapsiren e ne kohe me te cilin mund te vijme e te gjejme nje perdorues te sistemei te transportit . Keshtu dy nyjet te lidhura nga nje hark, mund te tregojne dy pika te teritorit te bashkuara nga nje rruge . Ata kane koordinata te ndryshme gjeografike dhe kohore perdrisa egziston koha e zhvendosjes nga nje nyje ne nje tjeter. Dy nyje te lidhura nga nje hak, mund te kene edhe te njejtat koordinata gjeografike dhe ndryshojne vetem nga ato kohore, sic ndodh kur dy nyjet tregojne situata te ndryshme ne te cilen gjendjet nje perdorues i sistemit te transporti, ne castin me te cilin ai arrin nje pike te caktuar (p.sh. nje terminali i transportit puplik) dhe atehere me te cilin ai largohet. Si rrjedhim harqet mund te tregojne realitete fizike te ndryshme, nje infrastrukture (rrugore ose hekurudhore) qe lidh dy nyje, ekzistenca e nje sherbimi e ofruar nga nje mjet i pershtatshem i transportit , por jo ajo e nje infrastrukture lidhese, dy gjendje te njepasnjeshme me te cilin, ne te njejten vend gjeometrik, por ne kohe te ndryshme, mund te vijne e te gjejne perdorues (p.sh. ardhja ne je modelim te autobuzit dhe ngjitja ne makine pas nje kohe te caktuaar pritjeje ) Mbi bazen e karakteristikave te ndryshme eshte e mundur qe te bejme ndarjen e bashkesise se nyjeve N dhe te harqeve L ne nenbasshkesi: Per sa thame me siper problemi I skematizimit te nje sistem transporti nepermjet nje grafi ose, sic mund te themi, nxjerrja e grafit, nga rrealiteti fizike, konsiston ne 14
  15. 15. “PROJEKTIMI I SISTEMEVE TE TRANSPORTIT” thelb ne percaktimin e ketyre pozicioneve hapsire/kohe perdoruesave qe ndalojne qellimisht ne menyre te detajuar ne analizen e sistemeve te transportit real dhe harqeve qe I lidhin. Ky operacion ka gradee te ndryshme teveshtiresise ne pershtatje me sistemin ne projektim. Ne vazhdim do te jepen disa shembuj te ndryshem ne lidhje me nxjerrjen e grafit per sisteme transporti te caktuar. Skematizimi eshte ne pergjithesi mjaft I thjeshte kur flitet per nje sistem transporti detar ose ajrore qe sherben ne nje zone te caaktuar, nyjet jane portet ose aeroportet dhe harqet jane udhet qe lidhen midis tyre . N.q. se marrim ne konsiderate kohen e pritjes ne porte ose aeroporte te ndryshme dhe se keto kohe nuk jane te paperfillshme krahasuar me kohen e udhetimit , porti ose aerroporti do te percaktohen nepermjet dy nyjeve qe paraqesin te njejten pike fizike por karakterizohen nga kohe te ndryshme, ajo e mbritjes dhe ajo e nisjes. Ne hakun qe I lidh do te vendoset kostoja e pritjes. Eshte shume e thjeshte te perfitosh nje graf qe paraqet nje sistem transporti tokesore, kur ky eshte I perbere nga nje menyre e vetme transporti, p.sh. mjeti hekurudhore. Ne kete rast, nyjet jane pikat me te cilat flukset emetohen ose dalin nga sistemi I infrastruktures (stacionet hekurudhore, qe mund te jene qendra edhe si qendra) dhe atyre ne te cilet infrastrukturet I intersektohen me njera tjetren, dhe harqet jane deget e ndryshme hekurudhash qe lidhin Skematizimi I jne sistemi transporti rezulton shume kompleks kur ehste perbere nga shume menyra transporti (p.sh. hekurudha tramvaj, autobuza etj) si dhe nga infrastruktura te niveleve te ndryshme cilesie sic ndodh ne pergjithesi ne zonat urbane dhe metropolitane. Ne rastin e sistemeve urbane dhe metropolitane eshte e mundur te ndertosh nje graf shume te detajuar te sistemit te transportit ne nje zonim shume te imet deri ne izolimin e nje elementi te vetem, ose duke marre ne konsiderate , paraqitjet me te komplikuara (agregate) me zona me te medha dhe ne nje graf me me pak harqe. Ne pergjithesi ne nxjerrjen e nje grafi merren ne konsiderate pikat e zhvendosjes nga nje menyre transporti ne nje tjeter , keto pergjithesisht , paraqiten nga shume nyje qe percaktojne te njejten vend fizik por karakterizohen nga kohe te ndryshme ajo e arritjes ne kete vend me nje menyer transporti dhe ajo e nisjes ne menyre pasqrdhese dhe eventualisht nga cmimi I perdorimit te menyres se 15
  16. 16. “PROJEKTIMI I SISTEMEVE TE TRANSPORTIT” daljes. shembuj tipike te kesaj menyre paraqitje jane ndalesat e autobuzave urbane ku e ka fundin nje rruge kembesore dhe fillimin nje rruge me menyren e transportit publik dhe kur mbi harkun qe I lidh dy nyjet vendoset koha e pritjes ne ndalese dhe kostoja e biletes, ose stacionit hekurudhore ku pranohet kembimi midis mjeteve peersonale dhe hekurudhore. Jo gjithmone ne nxjerrjen e grafit eshte e nevojshme I njejti nivel drejtimi , sic u tha dhe me siper menyra me te cilen grafi do te nxiret nga nje realitet teritorial (ne vecanti urban) varet nga objektivi I studimit. Nje przantim I detajuar eshte I nevojshem kur I referohemi nje realiteti teritorial te dimensioneve modeste, d.m. thene kur p.sh. duhet te projektohet nje plan I ushtrimit te autobuzave ne nje lagje urbane . Ose kur I referohemi ne nje zone te tere urbane nje skematizem shume I detajuari sistemit te transportit nuk duhet te perdoret per dy arsye : 1) Do te duheshin nje numer shume I madh elementesh te se njejetes (nyje dhe harqe), edhe per zona urbane te vogla , dhe keshtu veshtiresi te shumta te llogaritjes. 2) Do te duhej te rrezikohej po te futeshin analizen e sistemit te transportit edhe gabime te medha te cilet lidhen me nje rrjet shume te detajuar, ne vecanti per sa I perket cmimit te kerkeses per traansport . Ne nje mjet transporti c’do hark i korespondon nje fluksi i vetem, me nje hark kohore i perdoruesave me karakteristikat dalluese, keshtu p.sh.nje rruge dy drejtimeshe mbi te cilinudhetojne vetem autobuza private paraqiten nepermjet nje qifft harqes me drejtime te kunderta. por nje rruge njedrejtimeshe mbi te cilen udhetojne autobuza private dhe automjete publike paraqiten nepermjet nje harku perkates te autoveturave private dhe nje harku per sherbimin publik ose per sejcilen vije ne varesi te nivelit te detajizimit te perdorur. Nese ne te kundert duhet te vendosen ne kategori te ndryshme perdoruesit qe perdorin te njejten infrastrukture p.sh. sipas shkakut te udhetimit, ose tarifes se paguar se njejtes infrastrukture fizike, e cila i bashkengjitet nje hark per c’do kategori perdoruesish. Ne figure jane sjelle grafet e rrjetit rrugore dhe te transportit publik per nje pjese te zones urbane. Po atu ne figuren e meposhteme eshte paraqitur nje pjese e grafit shumemodulesh per gjithe vendin, per nje plan te pergjithshem te transportit . 16
  17. 17. “PROJEKTIMI I SISTEMEVE TE TRANSPORTIT” Nga sa thame me siper eshte e dukshme qe operacioni i trafikimit dhe i nxjerrjes se grafit jane shume te lidhur me njera tjetren. Niveli i zonifikimit duhet ne fakt te perputhet me nivelin e paraqitjes te sistemit real dhe e anasjellta, per me teper ne vcanti ne zonat urbane struktura e sistemit te transportit ekzistues dhe atij te projektuar, do te influencoje ne mase te konsiderueshme zonifikimin e zones se studimit. D) Funksioni i kostos Kostoja ( e pergjitheshme) e kalimit te nje harku ne graf te nje sistemi transporti eshte elementi qe lejon te kalohet nga grafi, tek paraqitja me rrjet, e nje sistemi transporti. Ne pergjithesi ne mjete e transportit private ku ne shume raste qarkullojne edhe mjete publike kostoja e kalimit te nje harku, eshte nje rrelacion matematikor qe jep ose perfaqeson koston mesatare te transportit per fluksin, sigurisht qe varet nga numuri I perdoruesave qe e perdorin harkun vete dhe harqe te tjere te rrjetit. Komponentet qe perbejne koston e kalimit te nje harku, jane komplekse, por ne perafrojme ne nje limit duke i konsideruar si te homogjenizuar, dhe i vetmi faktor viziv, mbetet koha, per te cilen vleresohet si nje kohe mesatare e harkut. Ne fakt, kjo kohe, prezantohet ne kohen e levizjes urbane dhe dhe kohen e levizjes extraurbane, kjo e fundit perfshin nocionet e nderhyrjes me rrjetat e tjere. Teknikat e sgjidhjes se nje rrjete te ndertuar per nje sistem transporti Per zgjidhjen matematikore qe propozohen te kryhen mbi rrjetat e sistemeve te transportit, ose shkurt do ti permendim rrejtat e transportit, jane Algoritmi sipas “Dijkstras”;”Gjenerimit te pemes” etj. 17

×