O slideshow foi denunciado.
Seu SlideShare está sendo baixado. ×

Praca licencjacka "Zadania kuratora sądowego wynikające z przepisów а stan faktyczny"

Anúncio
Anúncio
Anúncio
Anúncio
Anúncio
Anúncio
Anúncio
Anúncio
Anúncio
Anúncio
Anúncio
Anúncio
AKADEMIA MARYNARKI WOJENNEJ
IM. BOHATERÓW WESTERPLATTE
Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych
Instytut Pedagogiki
PRAC...
GDYNIA 2011
2
Akceptuję kierownik pracy
……………………………
podpis, data
3
Anúncio
Anúncio
Anúncio
Anúncio
Anúncio
Anúncio
Anúncio
Anúncio
Anúncio
Anúncio
Carregando em…3
×

Confira estes a seguir

1 de 61 Anúncio
Anúncio

Mais Conteúdo rRelacionado

Diapositivos para si (20)

Quem viu também gostou (20)

Anúncio
Anúncio

Mais recentes (20)

Praca licencjacka "Zadania kuratora sądowego wynikające z przepisów а stan faktyczny"

  1. 1. AKADEMIA MARYNARKI WOJENNEJ IM. BOHATERÓW WESTERPLATTE Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych Instytut Pedagogiki PRACA LICENCJACKA Zadania kuratora sądowego wynikające z przepisów а stan faktyczny Wykonawca Dagmara Lec Kierownik pracy Dr Daria Becker-Pestka
  2. 2. GDYNIA 2011 2
  3. 3. Akceptuję kierownik pracy …………………………… podpis, data 3
  4. 4. Spis treści WSTĘP Temat „Zadania kuratora sądowego wynikające z przepisów а stan faktyczny” wybrałam dlatego, że bardzo interesuje mnie kuratela sądowa, а w przyszłości zamierzam ubiegać się o stanowisko zawodowego kuratora sądowego. Dlatego chciałam bliżej poznać czym zajmują się kuratorzy, jak przebiega cały proces resocjalizacji dozorowanych i nadzorowanych osób, а także dowiedzieć się jakie zadania i obowiązki wykonują, czyli w jaki sposób pomagają swoim podopiecznym. Uzyskane informacje zamierzam przeznaczyć do użytku osobistego. Wiedza na temat zadań, jakie wykonują kuratorzy sądowi przyda mi się w przyszłości, jeśli uda mi się zdobyć tą posadę............................................................................................................5 Rozdział I ....................................................................................................6 PRZEGLĄD ZAGADNIENIA W ŚWIETLE LITERATURY PRZEDMIOTU ............................................................................................6 1. Rola i zadania kuratorów sądowych w świetle obowiązujących przepisów......................................................................................................6 Rozdział II ................................................................................................29 METODOLOGICZNE ZAŁOŻENIA BADAŃ ........................................29 1. Przedmiot i cele badań............................................................................29 Rozdział III ...............................................................................................37 ANALIZA WYNIKÓW BADAŃ WŁASNYCH.......................................37 ZAKOŃCZENIE I WNIOSKI .....................................................................................................................53 .....................................................................................................................59 .....................................................................................................................59 4
  5. 5. WSTĘP Temat „Zadania kuratora sądowego wynikające z przepisów а stan faktyczny” wybrałam dlatego, że bardzo interesuje mnie kuratela sądowa, а w przyszłości zamierzam ubiegać się o stanowisko zawodowego kuratora sądowego. Dlatego chciałam bliżej poznać czym zajmują się kuratorzy, jak przebiega cały proces resocjalizacji dozorowanych i nadzorowanych osób, а także dowiedzieć się jakie zadania i obowiązki wykonują, czyli w jaki sposób pomagają swoim podopiecznym. Uzyskane informacje zamierzam przeznaczyć do użytku osobistego. Wiedza na temat zadań, jakie wykonują kuratorzy sądowi przyda mi się w przyszłości, jeśli uda mi się zdobyć tą posadę. Zamierzeniem mojej pracy jest poznanie zadań kuratorów sądowych, które powierza im sąd, а także sprawdzenie czy wszystkie te zadania kuratorzy faktycznie mogą zrealizować podejmując współpracę z podopiecznymi. Praca ma charakter empiryczny, wymienione cele zamierzam spełnić poprzez zastosowanie metody indywidualnych przypadków za pomocą wywiadów z siedmioma kuratorami sądowymi dla dorosłych i dla nieletnich. Omawiana praca składa się z trzech rozdziałów. Pierwszy zawiera definicję kuratora sądowego, jego rolę, funkcje i zadania jakie wykonuje. Opisałam w nim również podstawowe metody pracy kuratorów sądowych z podopiecznymi, а także jakie obowiązki i uprawnienia posiadają w wykonywanej pracy. W drugim rozdziale zawarłam metodologię badań własnych. Przedstawiłam przedmiot i cele badań, sformułowałam problem badawczy, opisałam metody, techniki i narzędzia badawcze, dokonałam charakterystyki 5
  6. 6. terenu badań i badanej populacji oraz opisałam organizację i przebieg badań. W ostatnim - trzecim rozdziale dokonałam prezentacji wyników badań własnych uzyskanych z przeprowadzonych wywiadów. Rozdział I PRZEGLĄD ZAGADNIENIA W ŚWIETLE LITERATURY PRZEDMIOTU 1. Rola i zadania kuratorów sądowych w świetle obowiązujących przepisów Na wstępie mojej pracy chciałabym przybliżyć pojęcie kuratora sądowego w świetle literatury przedmiotu. W świetle definicji zaproponowanej przez U. Kalinę-Prasznic kurator sądowy to osoba, która realizuje określone przez prawo zadania, na rzecz sądu rodzinnego oraz karnego. Zadania mogą mieć charakter. wychowawczo- resocjalizujący, diagnostyczny, profilaktyczny oraz kontrolny.. Kuratorzy sądowi dzielą się na kuratorów zawodowych i społecznych, a także na kuratorów rodzinnych i kuratorów dla dorosłych1 . Kuratorów zawodowych powołuje i odwołuje prezes sądu okręgowego, kuratorów społecznych – prezes sądu okręgowego2 . Według Wielkiej Encyklopedii Prawa „kuratorzy zawodowi i społeczni pełnią funkcje związane ze szczególną odpowiedzialnością za ochronę porządku i bezpieczeństwa publicznego. w celu wychowania i resocjalizacji 1 Por. U. Kalina-Prasznic (red.), Encyklopedia prawa, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2007, s. 511. 2 Tamże, s. 511. 6
  7. 7. podopiecznych, wykonując w sądach powszechnych czynności o charakterze wychowawczo-resocjalizacyjnym i profilaktycznym”3 . Badacze podejmujący tą problematykę podają, iż kurator to przedstawiciel osoby, która potrzebuje pomocy w organizowaniu własnych spraw, wyznaczony przez sąd4 . W literaturze przedmiotu kuratorzy sądowi dzielą się na kuratorów zawodowych i społecznych (pod względem kryterium ustrojowego) oraz kuratorów dla dorosłych i rodzinnych (ze względu na zakres działania). Ci z pierwszego podziału realizują swoje działania w wydziałach rodzinnych i nieletnich (jest to sąd rodzinny), a drudzy w wydziałach karnych sądów rejonowych i w wydziałach penitencjarnych (sąd penitencjarny) sądów okręgowych5 . Według Ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o kuratorach sądowych - kurator zawodowy „to pracownik merytoryczny sądu o zadaniach określanych ustawowo, w odróżnieniu od pracowników administracyjnych sądu, czyli urzędników biurowych; kurator zawodowy bowiem wykonuje czynności określone w art. 1 ustawy, które mają charakter merytoryczny, a nie administracyjny”,6 natomiast kurator społeczny „to osoba powołana przez prezesa sądu rejonowego do społecznego pełnienia w zespole kuratorskim funkcji, określonych przez kierownika tego zespołu”7 . Zawodowi kuratorzy sądowi współpracują z kuratorami społecznymi, którzy im pomagają8 . 1.1. Zadania i rola kuratorów dla nieletnich 3 Hołyst B., Wielka encyklopedia prawa, Wydawnictwo Prawo i Profilaktyka Gospodarcza, Białystok- Warszawa 2005, s. 628. 4 Por. W. Okoń, Słownik Pedagogiczny, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1984, wyd. 3, s. 152. 5 Por. R. Borkowski, D. Wysocki, Instytucje wychowania resocjalizującego, Wydawnictwo Naukowe NOVUM sp. z o.o., Płock 2001, s. 139. 6 Ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. o kuratorach sądowych (Dz.U.2001.98.1071) 7 Tamże. 8 Por. B. Urban, J.M Stanik., Resocjalizacja, t.2, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008, s. 241. 7
  8. 8. Głównym zadaniem kuratora dla nieletnich (kurator rodzinny) jest ich resocjalizacja w środowisku otwartym, zapobieganie przestępczości wychowanków i ich społecznemu wykolejeniu się, а także pomoc w readaptacji społecznej oraz opieka i pomoc rodzinom problemowym i zagrożonym patologią społeczną9 . Wszystkie te zadania zawierają się w sprawowaniu nadzorów. Nadzór poprzedzony jest ustaleniem z wychowankiem zakresu koniecznej pomocy w ponownym przystosowaniu się do społecznych wymogów oraz sposobu jego udzielenia10 . Sprawowanie nadzoru polega głównie na tym, aby nie dopuścić do dalszej demoralizacji podopiecznego poprzez uruchomienie funkcji wychowawczych w najbliższym środowisku nieletniego. Jednak nadzorowanie nie opiera się tylko i wyłącznie na niedopuszczaniu do dalszej demoralizacji, lecz również na zlikwidowaniu dotychczasowych źródeł i objawów nieprzystosowania społecznego11 . Do zadań kuratorów rodzinnych według aktualnego stanu prawnego należą: − przeprowadzanie wywiadów środowiskowych w sprawach małżeńskich, opiekuńczych małoletnich, o adopcję dziecka, w postępowaniu wyjaśniającym i rozpoznawczym w sprawach nieletnich, w postępowaniu wykonawczym w sprawach nieobjętych nadzorem: o zachowaniu się podopiecznego po wydaniu orzeczenia oraz wywiadów kontrolnych, które przeprowadza kurator zawodowy w nadzorach wykonywanych przez kuratorów społecznych; − sprawowanie nadzorów w sprawach opiekuńczych (w celu ograniczenia władzy rodzicielskiej, umieszczenia dziecka w rodzinie zastępczej), nad nieletnimi (w przypadku umieszczenia dziecka w zakładzie poprawczym, warunkowego zwolnienia i 9 Por. K. Pospiszyl, Resocjalizacja nieletnich. Doświadczenia i koncepcje, Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1990, s. 294. 10 Por. B. Stańko-Kawecka, Prawne podstawy resocjalizacji, Kantor Wydawniczy Zakamycze, Zakamycze 2000, s. 114. 11 Por. K. Kuberska-Gaca, A. Kościńska, Metody pracy kuratora sądowego i opiekuna społecznego, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Częstochowie, Częstochowa 1986, wyd. 1, s. 91. 8
  9. 9. warunkowego odstąpienia od umieszczenia w zakładzie poprawczym) oraz nad osobami, które sąd zobowiązał do leczenia odwykowego; − udział w nałożonych przez sąd kontaktach rodziców z małoletnimi dziećmi; − przymusowe odebranie nieletniego podlegającego władzy rodzicielskiej i umieszczenie go w placówce opiekuńczo- wychowawczej lub rodzinie zastępczej; − kierowanie i praca w ośrodku kuratorskim12 . Zadania kuratorów rodzinnych obejmują też kontrolę wykonywania przez skazanego nałożonych obowiązków i poleceń oraz szeroko rozumiane oddziaływanie wychowawcze13 . Kurator rodzinny odgrywa rolę pomocnika i doradcy w procesie resocjalizacji nieletniego. Powinien więc udzielać osobie nadzorowanej pomocy społecznej i materialnej, psychologicznej, jak i również stwarzać możliwości do umocnienia więzów z najbliższą społecznością14 . Ponadto do jego zadań należy doradzanie podopiecznemu w różnych sferach życiowych, а także indywidualne oddziaływanie na niego, jego rodzinę i środowisko (w tym na grupę rówieśniczą), z którymi nieletni ma styczność. Innymi zadaniami są też starania o dobre wykształcenie nadzorowanego, naukę zawodu, jego zatrudnienie, odpowiednią organizację czasu wolnego, o poprawę relacji rodziców z nieletnim oraz naprowadzenie opiekunów na takie wykonywanie obowiązków rodzicielskich, które sprzyjałoby wielostronnemu i zrównoważonemu rozwojowi nieletniego15 . Kurator rodzinny realizuje również zadania w zakresie wykazywania zrozumienia dla wychowanka, wczucia się w jego sytuację, możliwego dzięki 12 Por. T. Jedynak, K. Stasiak (red.), Zarys metodyki pracy kuratora sądowego, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2008, wyd. 1, s. 71-72. 13 Por. R. Borkowski, D. Wysocki, Instytucje wychowania…, dz. cyt., s. 140. 14 Por. Z. Ostrihanska, А. Greczuszkin, Praca z indywidualnym przypadkiem w nadzorze rodzinnego kuratora sądowego, Wydawnictwo NORBERTINUM, Lublin 2005, wyd. 3, s. 25. 15 Por. B. Urban, J.M. Stanik, Resocjalizacja, dz. cyt., s. 242. 9
  10. 10. empatii; pełnej akceptacji, niezależnie od zachowania podopiecznego, ciepłych kontaktów z wychowankiem, przez co kurator otwiera przed nieletnim nowe perspektywy samorealizacji oraz stworzenia korzystnego klimatu społecznego w grupie wychowawczej16 . Od chwili wyznaczenia kuratorowi nadzoru nad podopiecznym ma on za zadanie systematycznego kontaktu z nim, jak i również identyfikacji i nawiązania kontaktu ze środowiskiem, w którym żyje oraz oceny diagnozy, którą musi przygotować w momencie postępowania wyjaśniającego. Przeprowadzenie całkowitej diagnozy jest ważną funkcją kuratora, konieczną do późniejszego odpowiedniego orzeczenia przez sąd, a następnie do opracowania metod pracy wychowawczo-resocjalizacyjnej z podopiecznym17 . W trakcie trwania postępowania przygotowawczego kurator sądowy wykonuje funkcje: - diagnostyczną, która polega na zebraniu przez kuratora jak najwięcej informacji o danym podopiecznym, które wyjaśniłyby przyczyny jego niedostosowania. Dane te będą dotyczyć zazwyczaj: środowiska rodzinnego, grupy rówieśniczej, niepowodzeń szkolnych, chorób bądź obciążeń biologicznych. - wychowawczą, polegającą na tym, że jeszcze przed orzeczeniem sądu, kurator może udzielić rodzicom podopiecznego porad co do środków wychowawczych i udzielić im odpowiedniej pomocy. - profilaktyczną, która sprowadza się do sprawowania nadzorów zapobiegawczych. Środek profilaktyczny będzie skuteczny, jeśli zostanie odpowiednio szybko podjęty i gdy stan niedostosowania podopiecznego nie jest jeszcze zbyt głęboki18 . Kuratorzy sądowi realizują swoje zadania w środowisku wychowanków, również na terenie zamkniętych zakładów i placówek, w których przebywają, w 16 Por. L. Pytka, Pedagogika resocjalizacyjna. Wybrane zagadnienia teoretyczne, diagnostyczne i metodyczne, Wydawnicwo Akademii Pedagogiki Specjalnej, Warszawa 2000, s. 134-135. 17 Por. R. Opora, Rola sędziów i kuratorów w resocjalizacji nieletnich, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2006, s. 35. 18 Tamże, s. 35. 10
  11. 11. szczególności na terenie placówek opiekuńczo-wychowawczych oraz leczniczo- rehablilitacyjnych19 . 1.2. Zadania i rola kuratorów dla dorosłych Kuratorzy sądowi – zarówno dla dorosłych, jak i nieletnich – wykonują zadania o charakterze wychowawczo-resocjalizacyjnym, diagnostycznym, profilaktycznym oraz kontrolnym. Każde z zadań znajdzie swoje zastosowanie w procesie realizacji dozoru, bądź w przypadku kuratorów rodzinnych nadzoru20 . Encyklopedyczna definicja ujmuje dozór kuratora jako „formę oddziaływania wychowawczego na osobę skazaną z warunkowym zawieszeniem wykonania kary lub warunkowo przedterminowo zwolnioną od odbycia reszty kary pozbawienia wolności”21 . Zadania kuratorów dla dorosłych związane są z postępowaniem wykonawczym, czyli ze sprawowaniem dozorów w przypadkach: − warunkowego zawieszenia wykonania kary pozbawienia wolności, − warunkowego zwolnienia z odbycia reszty kary pozbawienia wolności, − zwolnienia z zakładu karnego na wniosek skazanego, − warunkowego umorzenia postępowania karnego, − skazania na karę ograniczenia wolności22 , − warunkowego zwolnienia skazanego, który popełnił przestępstwo w stanie ograniczonej poczytalności, а sąd skierował go do zakładu leczniczego lub rehabilitacyjnego, 19 Por. K. Gromek, Kuratorzy sądowi – komentarz, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2005, wyd. 2, s. 49. 20 Por. T. Jedynak, K. Stasiak, Zarys metodyki pracy…, dz. cyt., s. 205. 21 T. Jedynak, K. Stasiak, Zarys metodyki pracy…, dz. cyt., s. 205. 22 Por. J. Śpiewak, Kurator sądowy w postępowaniu karnym wykonawczym. Poradnik dla sprawujących dozory, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 2000, s. 57. 11
  12. 12. − skierowania skazanego za popełnienie przestępstwa w związku z uzależnieniem od alkoholu lub innego środka odurzającego na leczenie w placówce leczniczo-rehabilitacyjnej23 . Kuratorzy dla dorosłych wykonują także zadania takie jak: − organizacja i kontrola wykonywania kary ograniczenia wolności, − kontrola zachowania podopiecznego w okresie próby oraz żądanie potrzebnych informacji i wyjaśnień od tych, którzy są poddani próbie, objętych dozorem lub tych, na których nałożono obowiązki, − przygotowanie skazanego do życia po opuszczeniu zakładu karnego, − utrzymywanie kontaktów ze skazanym, któremu sąd przyznał przerwę w karze, − udzielanie pomocy z funduszu pomocy postpenitencjarnej24 . Ponadto do zadań kuratorów dla dorosłych należy zmierzanie do prawidłowego wykonywania dozorów i kar ograniczenia wolności, współpraca z zakładami pracy, gdzie dozorowani wykonują nieodpłatnie prace w ramach kary ograniczenia wolności oraz kontrolowanie wykonywania nałożonych przez sąd obowiązków przez skazanego. Innymi zadaniami wykonywanymi przez kuratorów dla osób dorosłych są także udzielanie pomocy materialnej podopiecznym i ich rodzinom, w znalezieniu pracy lub mieszkania, jak i również udzielanie porad prawnych, а także innej stosownej pomocy25 . Kurator sądowy dla osób dorosłych pełni ogromną rolę przy realizowaniu kary ograniczenia wolności i środkach probacyjnych26 . 23 Por. T. Jedynak, K. Stasiak, Zarys metodyki pracy…, dz. cyt., s. 68. 24 Tamże, s. 68-69. 25 Por. R. Borkowski, D. Wysocki, Instytucje wychowania…, dz. cyt., s. 145.; Por. J. Śpiewak, Kurator sądowy w…, dz. cyt., s. 57-61. 26 Por. B. Stańko- Kawecka, Prawne podstawy resocjalizacji, dz. cyt., s. 114. 12
  13. 13. W świetle przepisów prawnych należy wymienić następujące funkcje kuratora sądowego dla dorosłych: − stawianie diagnozy, − kontrola okresu próby, − kontrola przebiegu dozoru, który orzekł sąd, − kontrola wykonywanych obowiązków przez podopiecznego, − oddziaływania resocjalizacyjno-wychowawcze, które polegają na pomocy podopiecznemu w readaptacji społecznej, − udzielanie pomocy dozorowanym w wykonywaniu nałożonych obowiązków (np. leczenie), − udzielanie różnego rodzaju porad, − działania zapobiegawcze, polegające na ponownym przystosowaniu się do społeczeństwa i kontroli wykonywania nałożonych na niego obowiązków27 . 2. Metody pracy kuratorów sądowych Powierzone im zadania kuratorzy wykonują za pomocą trzech podstawowych metod: pracy z indywidualnym przypadkiem (casework), pracy grupowej (groupwork) i pracy ze środowiskiem (network/socialwork). Celem tych metod jest korzystne zakończenie dozoru lub nadzoru i osiągnięcie założonych celów resocjalizacyjnych28 . 27 Por. T. Jedynak, K. Stasiak, Zarys metodyki pracy…, dz.cyt., s. 204-206. 28 Por. A. Paszkiewicz, Podmiotowe traktowania wychowanka w pracy rodzinnego kuratora sądowego, Wydawnictwo Norbertinum, Lublin 2006, s. 77. 13
  14. 14. 2.1. Metody pracy kuratorów dla nieletnich Metoda casework zrodziła się w latach dwudziestych XX wieku w Stanach Zjednoczonych, a jej twórczynią była Mary Richmond. W Polsce tę metodę reprezentowała Helena Radlińska29 . Metoda pracy z indywidualnym przypadkiem koncentruje się – na drodze kontaktu osobistego z podopiecznym - na potrzebach jednostki i na działaniach dążących do ich zaspokojenia. Jej celem jest pomoc człowiekowi w przystosowaniu się do poprawnego uczestnictwa w życiu społecznym30 . Metoda ta wychodzi również z założenia, że każdą osobę należy traktować w sposób indywidualny, a zadaniem kuratora jest tu wspieranie nadzorowanego w jego działaniach oraz sugerowanie mu rozwiązań i jednocześnie liczenie się z jego zdaniem31 . Według S. Bowersa metodę casework można definiować jako „sztukę, w której wiedza życiowa i nauka o człowieku oraz środowisku, a także umiejętność obcowania z ludźmi – są użyte w celu zmobilizowania sił jednostki i odpowiedniej pomocy w społeczeństwie dla ulepszenia wzajemnego przystosowania się jednostki i środowiska”32 . Metoda pracy z indywidualnym przypadkiem z osobami nieletnimi składa się z trzech etapów: diagnozy przypadku, opracowania planu działania i praktycznej realizacji opracowanego projektu33 . Pierwszy etap dotyczy podopiecznego oraz jego środowiska rodzinnego, szkolnego i rówieśniczego. Etap zawiera trzy fazy: zbieranie danych o podopiecznym i jego środowisku, analizę i interpretację zgromadzonego materiału oraz sporządzenie diagnozy. Wszystko to polega na starannym rozpoznaniu sytuacji życiowej podopiecznego, przyczyn, które doprowadziły do 29 Por. J. Kusztal, Prawne podstawy kurateli sądowej, [w:] B. Zienkiewicz (red.), Współczesna kuratela sądowa, Wydawnictwo Górnośląskie Wyższej Szkoły Pedagogicznej im. Augusta Hlonda, Mysłowice 2006, s. 85. 30 Por. I. Pospiszyl, M. Konopczyński, Resocjalizacja - w stronę środowiska otwartego, Wydawnictwo Pedagogium, warszawa 2007, s. 335. 31 Por. A. Paszkiewicz, Podmiotowe traktowanie wychowanka…, dz. cyt., s. 78. 32 J. Kusztal, Prawne podstawy kurateli sądowej, [w:] B. Zienkiewicz (red.), Współczesna kuratela…, dz. cyt., s. 85. 33 Por. J. Kusztal, Prawne podstawy kurateli sądowej, [w:] B. Zienkiewicz (red.), Współczesna kuratela…, dz. cyt., s. 85. 14
  15. 15. problemów oraz czy i jak do tej pory próbował radzić sobie z trudnościami, a także powinno się dokładnie scharakteryzować specyfikę środowiska, w którym żyje nadzorowany34 . Aby prawidłowo postawić diagnozę, która jest procesem trudnym i złożonym, wymaga się stosowania różnych technik takich jak wywiady środowiskowe, rozmowy, obserwacja podopiecznego i jego środowiska35 . Kolejnym etapem jest opracowanie planu oddziaływań, którego zadaniem jest określenie zadań jakie ma wykonać kurator w kierunku nieletniego i jego otoczenia, tak aby zmienić jego zachowanie, postawy i poglądy. Każdy taki projekt powinien brać pod uwagę dwa rodzaje działań: − działanie wychowawcze na środowisko podopiecznego i próba jego poprawy, − działanie profilaktyczno-resocjalizacyjne na samego podopiecznego36 . W proces oddziaływania. resocjalizującego kurator powinien. włączyć rodzinę i inne bliskie osoby, gdyż w ten sposób mogą one pomóc nieletniemu w pracy nad sobą. Plan działania musi być tak opracowany, aby był elastyczny i można było wprowadzać zmiany37 . Trzeci etap metody casework jest realizacją opracowanego projektu. Dużą rolę odgrywa tu kontakt kuratora z nadzorowanym. Istnieje kilka zasad, o które powinien się ten kontakt opierać. Kurator powinien akceptować podopiecznego takim jaki jakim on jest, powinien go szanować i czynnie angażować się w jego sprawy38 . Badacze wyróżnili również kilka innych zasad: 34 Por. M. Kalinowski, Vademecum rodzinnego kuratora sądowego, Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, Warszawa 1984, s. 159. 35 Por. J. Kusztal, Prawne podstawy kurateli sądowej, [w:] B. Zienkiewicz (red.), Współczesna kuratela…, dz. cyt., s. 85-86. 36 Tamże, s. 86. 37 Tamże, s. 86. 38 Tamże, s. 86. 15
  16. 16. − „zasadę respektowania (nadanie podstawowej roli w procesie resocjalizacji samemu podopiecznemu), − zasadę indywidualizacji (indywidualne traktowanie każdego przypadku), − zasadę bezinteresownej życzliwości (wszechstronna pomoc, bez oczekiwania rekompensaty), − zasadę współuczestnictwa (czynne zaangażowanie kuratora w sprawy podopiecznego), − zasadę kompleksowego traktowania (ujmowanie przypadku we wszystkich możliwych aspektach), − zasadę reedukacji (dobieranie odpowiednich środków wychowawczych), − zasadę traktowania penitencjarnego (upoważnia go do pewnej kontroli nad podopiecznym)”39 . Praca z indywidualnym przypadkiem to proces, który składa się z kilku elementów. Należą do nich: kontrola, kontakt i udzielanie pomocy. W pierwszym z nich – kontroli – kurator jest zobowiązany do składania regularnych sprawozdań z przebiegu nadzoru, do których sporządzenia żąda on od podopiecznego różnych wyjaśnień i informacji. Żądania te nieraz powodują strach u nadzorowanego przed ewentualnymi konsekwencjami, co może prowadzić do zatajania lub fałszowania przez niego informacji. A to znacznie utrudnia prowadzenie pracy metodą casework. W takiej sytuacji należy zapoznać podopiecznego z warunkami nadzoru, obowiązkami i przywilejami kuratora. Z kontrolą wiąże się przymus. Oparte tylko na nim nadzory nie są wystarczające. 39 J. Kusztal, Prawne podstawy kurateli sądowej, [w:] B. Zienkiewicz (red.), Współczesna kuratela…, dz. cyt., s. 86. 16
  17. 17. Charakterystyczną cechą kontroli jest to, że wiąże ona ze sobą troskę o nadzorowanego, świadczoną mu pomoc, podmiotowe jego traktowanie, а także dobro wychowanków40 . Drugim elementem procesu pracy z indywidualnym przypadkiem jest kontakt kuratora z podopiecznym. W nadzorze porozumienie między kuratorem а wychowankiem ma duże znaczenie dla jakości procesu wychowawczego. Kontakt zaczyna się orzeczeniem sądu, który wytycza konkretną częstotliwość spotkań. Na początku spotkania powinny być częste, jednak nie mogą być zbyt nagminne, ani też zbyt rzadkie. Nadmierność spotkań może być odebrana przez podopiecznego jako uciążliwość, co nie wpłynie dobrze na relacje między kuratorem a kontrolowanym. Nieczęste natomiast kontakty wypływają negatywnie na efektywność nadzoru. W kontakcie ważne są życzliwość, okazywanie zainteresowania, zrozumienie oraz otwartość na nieletniego i jego problemy. Kontakt musi być też nacechowany empatią, wrażliwością i umiejętnością słuchania ze strony kuratora. Należy pamiętać, że jest to kontakt zawodowy, nie towarzyski, więc ważne jest by miał znaczenie wychowujące41 . Do ważniejszych zadań kuratora w metodzie casework zaliczyć można również niesienie pomocy nadzorowanym. Poprzez pomoc nieletniemu kurator może czuć, że czynnie uczestniczy w sprawowanym nadzorze42 . Według M. Kopeć – Chrościckiej: „Pomoc kuratora podopiecznym w indywidualnym z nimi kontakcie wyraża się poprzez: 1) Ułatwienie podopiecznemu zrozumienia sytuacji, w której się znalazł, 2) Ustalenie i wskazanie na dostępne środki pomocy (informacja, interwencja, ingerencja), 3) Ułatwienie podopiecznemu podjęcia decyzji (uaktywnienie), 4) Rozładowanie stanów stresowych i dopomożenie podopiecznemu do uwierzenia we własne siły i możliwości”43 . Istotne jest również zrozumienie podopiecznego, uświadomienie sobie 40 Por. J. Kusztal, Prawne podstawy kurateli sądowej, [w:] B. Zienkiewicz (red.), Współczesna kuratela…, dz. cyt., s. 87. 41 Por. Z. Ostrihanska, А. Greczuszkin, Praca z indywidualnym przypadkiem…, dz. cyt., s. 75-76. 42 Tamże, s. 76. 43 J. Kusztal, Prawne podstawy kurateli sądowej, [w:] B. Zienkiewicz (red.), Współczesna kuratela…, dz. cyt., s. 87-88. 17
  18. 18. jego potrzeb i wspieranie go. Kurator dąży również do poprawy warunków bytowych i zaspokojenia potrzeb nadzorowanego. Sposobów kompensacji jest wiele, podstawową i najczęściej udzielaną jest porada (np. dotycząca problemów prawnych, konfliktów, wyboru szkoły czy zawodu). Kolejną formą oferowania pomocy jest mediacja. Jest to próba rozwiązania konfliktu, jaki powstał pomiędzy podopiecznym a drugą osobą lub osobami. W tym celu kurator, czyli neutralny i bezstronny mediator stara się rozwiązać określoną sytuację sporną. Innymi formami niesienia pomocy są udzielanie wsparcia finansowego, czy pocieszenie w zmartwieniu44 . Istotnym również elementem pracy z indywidualnym przypadkiem jest jedna z nowych metod stosowana przez kuratorów – zawieranie kontraktu z podopiecznym. Kontrakt jest czymś w rodzaju układu, umowy, wspólnym uzgodnieniem celów i planu działania kuratora i nadzorowanego. Oparty jest na wspólnych negocjacjach, które mają na celu spowodowanie pożądanej zmiany sytuacji, а jednocześnie określać formy i czas trwania pracy. Zawiera on kilka części: − czas na jaki obowiązuje, − zobowiązania, jakie przyjmują na siebie obie strony, − czas, miejsce oraz warunki realizacji tych zobowiązań, − konsekwencje ich realizacji lub ich braku, − ustalenie kiedy nastąpi omówienie realizacji 45 . Kontrakt powinien charakteryzować się zrozumiałością i jasnością, akceptacją obu stron, elastycznością i realizmem jego wykonania. Metoda kontraktu to także sposób na mobilizowanie nieletniego do działania, przeciwdziałanie przejawom zależności, czy budowanie u podopiecznego poczucia odpowiedzialności za własne postępowanie. Metoda ta daje również poczucie bezpieczeństwa i umożliwia osiąganie szybkich 44 Por. I. Pospiszyl, M. Konopczyński, Resocjalizacja - w stronę…, dz. cyt., s. 337. 45 Por. J. Kusztal, Prawne podstawy kurateli sądowej, [w:] B. Zienkiewicz (red.), Współczesna kuratela…, dz. cyt., s. 88. 18
  19. 19. rezultatów, stwarza też możliwość aktywnego uczestniczenia w polepszaniu swojego życia46 . Kurator w metodzie casework, za pomocą różnych środków, stara się tak ukształtować podopiecznego, by w przyszłości był on w stanie zrealizować swoje plany życiowe, samodzielnie odkrywać konstruktywne sposoby radzenia sobie z trudnościami, а także zaspokajać potrzeby swoje i swoich najbliższych. Stara się tak zmienić system wartości nieletniego, by mógł poprawnie funkcjonować w społeczeństwie, w zgodzie z obowiązującymi normami. Podstawą działań prowadzących do osiągnięcia tych celów jest okazywanie przez kuratora szacunku dla podopiecznego i kierowanie się jego dobrem47 . Charakterystyczne dla metody groupwork jest rozbudzanie i podtrzymywanie sił jednostki przez wpływ grupy. Jak pisze M. Kopeć- Chrościcka „działania grupowe wzmagają uświadamianie wspólnych celów, podziału ról, zaspakajania potrzeb jednostkowych i grupowych oraz spożytkowania wartości wytworzonych przez grupę. Charakterystyczną cechą metody pracy grupowej jest wzajemne oddziaływanie na siebie uczestników grupy, wspólne wypracowanie własnych planów działania oraz aktywizowanie wszystkich członków grupy społecznej”48 . Swoje zastosowanie metoda groupwork znalazła wraz z utworzeniem Kuratorskich Ośrodków Pracy z Młodzieżą. Ośrodki te zostały powołane do życia 27 lipca 1971 r. i miały być przeznaczone do pracy z młodzieżą będącą pod nadzorem kuratora. Obecnie pełnią one funkcje: opiekuńczo-wychowawczą, profilaktyczno-kompensacyjną, dydaktyczną, resocjalizacyjną oraz integracyjno-społeczną. Nieletni, wobec których orzeczono nadzór kuratora są kierowani do Ośrodków Pracy z Młodzieżą z inicjatywy sędziego dla nieletnich lub na wniosek kuratora sądowego, czy też rodziców. 46 Por. J. Kusztal, Prawne podstawy kurateli sądowej, [w:] B. Zienkiewicz (red.), Współczesna kuratela…, dz. cyt., s. 88. 47 Por. I. Pospiszyl, M. Konopczyński, Resocjalizacja - w stronę…, dz. cyt., s. 338. 48 M. Kopeć-Chrościcka, Kurator sądowy. Zadania profilaktyczne i resocjalizacyjne, WSP im. Marii Grzegorzewskiej, Warszawa 1984, s. 125. 19
  20. 20. Zajęcia z nimi polegają głównie na: terapii, pomocy w usuwaniu zaniedbań wychowawczych i edukacyjnych, organizowaniu czasu wolnego, współpracy ze środowiskiem. Uczestnikom przysługuje również dożywianie49 . Według L. Pytki do zadań ośrodków należy również: podnoszenie kultury osobistej, wyrabianie i utrwalanie nawyków pracy społecznie użytecznej, udzielanie pomocy w rozwiązywaniu trudności życiowych oraz udzielanie pomocy materialnej50 . Zajęcia organizowane w ośrodkach powinny również rozbudzać w nadzorowanych zainteresowania i aktywność, jak i też motywować do nauki i pracy oraz przystosowywać podopiecznych do działania w grupie. Aby było to możliwe przybierają one formę m.in.: kół zainteresowań, kursów, imprez masowych, zabawy, sportu i rekreacji, czy też pomocy w nauce, czyli korepetycji, itp. Kurator w Kuratorskich Ośrodkach Pracy z Młodzieżą stosuje różne techniki, które pomagają mu w nawiązaniu kontaktu ze wszystkimi osobami w grupie i w ich całkowitym zaangażowaniu we współpracę51 . Jedną z takich technik (metod) jest doradzanie grupowe. Kurator motywuje do dyskusji, która ma pomóc nieletniemu w rozwiązaniu jego problemów i uświadomić go, że nie jest z nimi sam. Najważniejszymi technikami w pracy grupowej są: socjoterapia i psychoterapia grupowa. Celem tych metod jest pobudzenie wychowanków do samodzielnego rozwiązywania swoich życiowych problemów. Następną techniką metody grupowej są zajęcia z psychodramy. Polega ona na odgrywaniu przez uczestników określonych ról za pomocą sztuki teatralnej. Ma ona na celu zmianę postaw podopiecznych i ich pozytywne ukierunkowanie52 . Kolejną metodą jest terapia pedagogiczna, która obejmuje oddziaływania pedagogiczne powodujące zmiany w zachowaniu 49 Por. J. Kusztal, Prawne podstawy kurateli sądowej, [w:] B. Zienkiewicz (red.), Współczesna kuratela…, dz. cyt., s. 89. 50 Por. L. Pytka, Pedagogika Resocjalizacyjna. Wybrane zagadnienia…, dz. cyt., s. 283. 51 Por. J. Kusztal, Prawne podstawy kurateli sądowej, [w:] B. Zienkiewicz (red.), Współczesna kuratela…, dz. cyt., s. 89. 52 Tamże, s. 89. 20
  21. 21. i usunięcie bądź zredukowanie zaburzeń rozwojowych. Decydującym czynnikiem tej techniki jest utworzenie pozytywnego klimatu wychowawczego w grupie53 . Cz. Czapów wyróżnia też technikę kooperatywną (organizowanie tzw. grup kooperatywnych). Grupy wykonują zadanie, którego rezultatem jest współpraca ich członków. Zadania te mogą dotyczyć np. organizowania różnego rodzaju uroczystości i imprez, czy też aranżowania gier i różnorodnych zabaw54 . Metoda środowiskowa to praca nad całym środowiskiem podopiecznego. Celem metody socialwork jest stworzenie przychylnego stosunku otoczenia do podopiecznego, polepszenie jego sytuacji i znaczenia w grupie rówieśników oraz zapewnienie mu prawidłowych i zdrowych kontaktów z szeroko rozumianym środowiskiem55 . Zadaniem kuratora zaraz po objęciu nadzoru jest niezwłoczne nawiązanie kontaktu nie tylko z nieletnim, ale i również jego rodziną, szkołą i środowiskiem rówieśniczym. Po pierwsze kurator powinien rozpoznać przyczyny środowiskowe, które wywołały szkodliwą sytuację wychowawczą podopiecznego. Kolejnym krokiem jest stworzenie życzliwego klimatu w najbliższym otoczeniu nadzorowanego56 . Do jednych z najważniejszych zadań kuratora sądowego w metodzie network zalicza się nawiązanie współpracy z rodziną nieletniego, gdyż jest ona jego podstawowym środowiskiem. Kurator poprzez doradzanie i świadczenie pomocy powinien kształtować środowisko rodzinne podopiecznego. Trzeba mieć tu na uwadze fakt, że często rodzina, która zostaje poddana pod nadzór jest rodziną dysfunkcyjną (np. rodzina rozbita, z trudną sytuacją materialną, z problemami alkoholowymi, itp.), dlatego ważne jest poznanie i zrozumienie sensu tych problemów przez sprawującego nadzór. Jednym z ważniejszych 53 Por. J. Kusztal, Prawne podstawy kurateli sądowej, [w:] B. Zienkiewicz (red.), Współczesna kuratela…, dz. cyt., s. 89. 54 Por. Cz. Czapów, Wychowanie resocjalizujące. Elementy metodyki i diagnostyki, PWN, Warszawa 1980, wyd. 2, s. 235. 55 Por. A. Paszkiewicz, Podmiotowe traktowanie wychowanka…, dz. cyt., s. 78. 56 Tamże, s. 90. 21
  22. 22. problemów, а jednocześnie przeszkodą w tym jest niechęć do współpracy rodziny problemowej, brak zrozumienia, czy nawet wrogi stosunek do kuratora57 . Nadzór kuratora to nie tylko działalność profilaktyczna, ale także pedagogizacja rodziców58 . Kolejnym, bardzo istotnym środowiskiem wychowawczym nieletniego jest szkoła. Duże znaczenie ma tu stosunek nauczycieli do dziecka, sposób jego oceniania, jak i akceptacja w grupie rówieśniczej59 . Zazwyczaj nadzorowany ma problemy w nauce i swym zachowaniem sprawia problemy, co ma negatywny wpływ na jego stosunki z nauczycielami i szkolnymi kolegami. W takiej sytuacji kurator powinien nawiązać ścisłą współpracę ze szkołą i razem z nią wywołać pozytywne zmiany w wychowanku. Podopiecznemu potrzebna jest pomoc w pokonaniu trudności w nauce oraz w nawiązywaniu poprawnych kontaktów z rówieśnikami. Kurator powinien również wskazać nieletniemu dobre strony szkoły, dążyć do tego, aby stała się ona dla niego atrakcyjna, a nauczyciele autorytetami. Podstawowym zadaniem sprawującego nadzór jest pomoc nieletniemu w skończeniu szkoły i zdobyciu przez niego przygotowania zawodowego, a także przypilnowanie, aby szkoła przyniosła mu doświadczenia, które wspomogą jego rozwój. Skuteczność założonych czynów zależy od poprawnego współdziałania z wychowawcą klasy oraz pedagogiem szkolnym60 . Inną ważną sprawą jest grupa rówieśnicza, w której znajduje się nieletni. Zadaniem kuratora jest tu odciągnięcie podopiecznego od środowisk destruktywnych. Praca kuratora w metodzie network wymaga współpracy z różnymi organizacjami i instytucjami takimi jak: rodzinne ośrodki diagnostyczno- konsultacyjne, poradnie psychologiczno-pedagogiczne, pogotowia opiekuńcze, miejskie ośrodki pomocy społecznej, policja61 . 57 Por. A. Paszkiewicz, Podmiotowe traktowanie wychowanka…, dz. cyt., s. 90. 58 Tamże, s. 78. 59 Por. J. Kusztal, Prawne podstawy kurateli sądowej, [w]: B. Zienkiewicz (red.), Współczesna kuratela…, dz. cyt., s. 90. 60 Tamże, s. 90. 61 Por. J. Kusztal, Prawne podstawy kurateli sądowej, [w]: B. Zienkiewicz (red.), Współczesna kuratela…, dz. cyt., s. 90-91. 22
  23. 23. 2.1. Metody pracy kuratorów dla dorosłych Metoda casework w pracy z osobami dorosłymi zasadniczo niewiele różni się od tej metody stosowanej z nieletnimi. Oparta jest na tych samych zasadach, jednak dotyczy dorosłych. Kuratorzy sądowi w polskim systemie probacji w zasadzie nie stosują metody grupowej wobec dozorowanych. Bardziej popularna jest ona w innych krajach, np w Kanadzie62 . Metoda socialwork w pracy kuratorów z dorosłymi polega na współpracy kuratora z organizacjami, fundacjami, stowarzyszeniami i związkami wyznaniowymi, które zajmują się udzielaniem pomocy dozorowanym i ich rodzinom. Współdziałając z tymi podmiotami kurator dąży do rozwiązania problemów podopiecznych63 . 3. Prawa i obowiązki kuratora sądowego Omawiając zadania sądowego kuratora sądowego niezbędne jest przedstawienie zakresu jego obowiązków. Wszystkie obowiązki kuratora mają duże znaczenie społeczne. Po analizie aktów prawnych można stwierdzić, że podział obowiązków między kuratorem zawodowym a kuratorem społecznym jest niewyraźny. Tylko w określonym zakresie następuje oddzielenie ról i dokładne sprecyzowanie osobnych obowiązków kuratorów społecznych i zawodowych64 . 62 Por. T. Jedynak, K. Stasiak (red.), Zarys metodyki pracy…, dz. cyt., s. 232. 63 Tamże, s. 231. 64 Por. R. Opora, Rola sędziów i kuratorów…, dz. cyt., s. 37. 23
  24. 24. Skupiając się w pierwszej kolejności na obowiązkach kuratora zawodowego można stwierdzić, iż obowiązki kuratora dla osób dorosłych i kuratora rodzinnego są zasadniczo takie same. Istnieje jednak kilka różnic: kurator dla dorosłych większą uwagę poświęca egzekwowaniu obowiązków, a zadaniem kuratora dla nieletnich jest otaczanie opieką podopiecznych i ich najbliższych. Taka reguła wynika z przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego65 . Wspólnym i podstawowym obowiązkiem sądowych kuratorów zawodowych jest niesienie pomocy dozorowanym i nadzorowanym oraz czuwanie nad ich zachowaniem się. Kurator jest zobowiązany do zebrania jak największej ilości informacji o nadzorowanym oraz do jak najszybszego nawiązania kontaktu z nim i jego rodziną. W przypadku kuratora dla dorosłych - kolejnym obowiązkiem jest kontrolowanie zachowania się dozorowanego, jak również pomaganie mu w rozwiązywaniu różnych życiowych problemów (np. pomoc w załatwieniu mieszkania, czy znalezienie właściwej pracy). Wyjątkowo trudne zadanie stoi przed kuratorem, gdy ma do czynienia z osobą, która miała styczność ze środowiskiem przestępczym lub nadużywała alkoholu. W tej sytuacji kurator musi zwrócić się o pomoc do organizacji pomocowych. Przepisy prawne każą również kuratorowi składać do sądu pisemne sprawozdania co trzy miesiące66 . W przypadku kuratora dla nieletnich, przepisy mówiące o obowiązkach, niewiele różnią się od tych dotyczących kuratorów dla dorosłych. Z uwagi na to, że postępowanie dotyczy nieletnich zakres działań jest odmienny. Jeżeli w wyniku spotkań kuratora z nieletnim dojdzie do ujawnienia zaniedbań w obowiązkach rodzicielskich wobec podopiecznego kurator powinien wystąpić o ograniczenie władzy rodzicielskiej i wyznaczyć nadzór kuratorski nad rodziną w trybie natychmiastowym. Dominującym obowiązkiem kuratora rodzinnego jest nadzór nad rodziną67 . 65 Por. Z. Glapiak, Ośrodek Kuratorski w Lesznie na tle współczesnych problemów resocjalizacji, Drukarnia i Oficyna Wydawnicza FORMAT, Leszno 2003, wyd. 1, s. 15. 66 Por. J. Majer, Zostań kuratorem, Wydawnictwo Prawne, Warszawa 1984, wyd. 1, s. 20-21. 67 Por. J. Majer, Zostań kuratorem, Wydawnictwo Prawne, Warszawa 1984, wyd. 1, s. 24. 24
  25. 25. Innym obowiązkiem kuratora dla nieletnich jest pomoc w usamodzielnieniu się podopiecznych przez umieszczenie ich w np. szkole z internatem68 . Inny autor dzieli obowiązki kuratorów sądowych dla nieletnich na trzy grupy: − w zakresie spraw karnych nieletnich, czyli realizacja orzeczeń sądowych, które dotyczą kierowania podsądnych do zakładów poprawczych i wychowawczych, a także gromadzeniu okresowych opinii od dyrekcji tych zakładów przed udzieleniem tak zwanych przepustek lub przedterminowymi zwolnieniami z tychże zakładów; − dotyczące spraw opiekuńczych małoletnich: nadzór nad sprawowaniem władzy rodzicielskiej przez rodziców, którym tą władzę ograniczono, niesienie pomocy rodzicom w wychowywaniu dzieci, wyznaczanie kandydatów na rodziców zastępczych oraz kontrolowanie wychowania dzieci, którym został przyznany opiekun prawny; − dotyczące spraw rodzinnych, do których zalicza się: kontaktowanie dzieci i ich rozwodzących się rodziców z ośrodkami diagnostyczno-konsultacyjnymi w celu ustalenia, który z rodziców będzie opiekował się dzieckiem po rozwodzie, udzielanie rad i pomocy rodzicom ubiegającym się o alimenty oraz kontrolowanie pracy kuratorów społecznych, którzy pełnią nadzór nad nieletnimi69 . Kurator zawodowy, po zapoznaniu się z wnioskami kuratora społecznego, które dotyczą wychowanka i jego rodziny, zobowiązany jest do zapewnienia pomocy kuratorowi społecznemu w podjęciu środków poprawiających sytuację w rodzinie dziecka70 . 68 Tamże, s. 24. 69 Por. K. Pospiszyl, Resocjalizacja nieletnich. Doświadczenia…, dz. cyt., s. 294-295. 70 Por. J. Majer, Zostań kuratorem, dz. cyt. s. 24-25. 25
  26. 26. Ustawa z dnia 27 lipca 2001 roku o kuratorach sądowych precyzuje obowiązki kuratorów zawodowych w następujący sposób: „1. Występowanie w uzasadnionych przypadkach z wnioskiem o zmianę lub uchylenie orzeczonego środka, 2. Przeprowadzenie na zlecenie sądu lub sędziego wywiadów środowiskowych, 3. Współpraca z właściwym samorządem i organizacjami społecznymi, które statutowo zajmują się opieką, wychowaniem, resocjalizacją, leczeniem i świadczeniem pomocy społecznej w środowisku otwartym, 4. Organizacja i kontrola pracy podległych kuratorów społecznych oraz innych osób, obowiązanych do wykonywania dozorów lub nadzorów, 5. Sygnalizowanie sądowi przyczyn przewlekłości postępowania wykonawczego lub innych uchybień w działalności pozasądowych podmiotów wykonujących określone środki”71 . Innymi obowiązkami zawodowego kuratora sądowego są: uczestnictwo w organizowaniu szkoleń dla kuratorów społecznych, analizowanie ich sprawozdań i kontrolowanie czy są one składne w odpowiednim terminie oraz udzielanie im pomocy w sprawowaniu dozorów i nadzorów. Obowiązki obejmują również przedstawianie wniosków co do wysokości ryczałtów, które należą się kuratorom społecznym, sprawowanie co najmniej 5 nadzorów lub dozorów, współpracowanie z pracownikami penitencjarnymi i pedagogicznymi zakładów karnych, a także powiadamianie prezesa sądu jak kuratorzy społeczni wywiązują się z powierzonych im zadań72 . Art. 174. Kodeksu Karnego Wykonawczego do obowiązków kuratorów społecznych zalicza: − „odwiedzanie osób, których dotyczy postępowanie, w miejscu ich zamieszkania lub pobytu, w tym również w zakładach karnych, oraz kontaktowanie się z ich rodziną, − żądanie niezbędnych informacji i wyjaśnień od osób znajdujących się w okresie próby, objętych dozorem lub tych, na które nałożono 71 Ustawa z dnia 27 lipca 2001r. o kuratorach sądowych (Dz.U.2001.98.1071). 72 Por. R. Borkowski, D. Wysocki, Instytucje wychowania…, dz. cyt. s. 144-145. 26
  27. 27. obowiązki, − współdziałanie z właściwymi stowarzyszeniami, organizacjami i instytucjami w zakresie poprawy warunków bytowych i zdrowotnych, zatrudnienia i szkolenia osób, których dotyczy postępowanie wykonawcze, − współdziałanie z administracją zakładów karnych w zakresie odpowiedniego przygotowania skazanych do zwolnienia, − przeglądanie akt sądowych i sporządzanie z nich odpisów w związku z wykonywaniem czynności zleconych przez sąd, − przeprowadzanie wywiadów środowiskowych i zbieranie niezbędnych informacji od organów administracji rządowej, samorządu terytorialnego, zakładów pracy, stowarzyszeń, organizacji i instytucji, − podejmowanie innych czynności niezbędnych dla prawidłowego wykonywania kar, środków karnych i środków zabezpieczających, − udzielanie skazanym innej stosownej pomocy”73 . Uprawnienia, jakie posiadają kuratorzy zawodowi i kuratorzy społeczni, związane ze sprawowaniem kontroli nad podopiecznym są takie same. W myśl przepisów z Ustawy z dnia 27 lipca 2001 roku o kuratorach sądowych, kurator ma prawo do: „1. Odwiedzania w godzinach 7.00-22.00 osób objętych postępowaniem w miejscu ich zamieszkania, a także w zakładach zamkniętych, 2. Żądania od osoby objętej postępowaniem dokumentu pozwalającego na stwierdzenie jej tożsamości, 3. Żądania niezbędnych wyjaśnień i informacji od podopiecznych objętych dozorem, nadzorem lub inną formą kontroli zleconej przez sąd, 4. Przeglądania akt sądowych i sporządzania z nich odpisów w związku z wykonywaniem obowiązków służbowych oraz dostępu do dokumentacji dotyczącej innych osób objętych postępowaniem, 73 Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny wykonawczy (Dz.U.1997.90.557). 27
  28. 28. 5. Żądania pomocy w wykonywaniu czynności służbowych od policji oraz innych organów lub instytucji państwowych, organów samorządu terytorialnego, stowarzyszeń i organizacji społecznych, a także od osób fizycznych”74 . Kurator sądowy na mocy art. 161 § 2 i art. 162 § 3 Kodeksu Karnego Wykonawczego jest także uprawniony do składania wniosków o warunkowe przedterminowe zwolnienie skazanego oraz do składania zażaleń na postanowienia sądu odmawiające zwolnienia75 . 74 Ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. o kuratorach sądowych (Dz.U.2001.98.1071). 75 Por. B. Stańko-Kawecka, Prawne postawy…, dz. cyt., s. 115. 28
  29. 29. Rozdział II METODOLOGICZNE ZAŁOŻENIA BADAŃ 1. Przedmiot i cele badań W świetle definicji Z. Skornego przedmiotem badań jest zbiór zjawisk, przedmiotów lub osób. Badania pedagogiczne dotyczą określonej kategorii osób, którą nazywa się populacją76 . Przedmiotem moich badań są zadania kuratorów sądowych nałożone przez odpowiednie przepisy prawne. Każde badanie naukowe przeznaczone jest do realizacji określonego celu. W. Dutkiewicz precyzuje cel badań jako „dążenie do wzbogacenia wiedzy o osobach, rzeczach lub zjawiskach będących przedmiotem badań”77 . Cele badań można podzielić na teoretyczno-poznawcze i praktyczno- wdrożeniowe. Pierwsze z nich związane są z poznaniem określonego rodzaju zjawisk oraz wykryciem ich związków, zależności i prawidłowości. Z kolei cele praktyczno-wdrożeniowe wiążą się z zastosowaniem wyników badań w działalności wychowawczej, społecznej, kulturowej, produkcyjnej lub w innej formie ludzkiej aktywności78 . Typ celów, który zastosowałam w swoich badaniach to cele teoretyczno- poznawcze. 76 Por. Z. Skorny, Prace magisterskie z psychologii i pedagogiki, Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1984, wyd. 1, s. 107. 77 W. Dutkiewicz, Podstawy metodologii badań do pracy magisterskiej i licencjackiej z pedagogiki, Wydawnictwo Stachurski, Kielce 2000, s. 50. 78 Por. Z. Skorny, Prace magisterskie…, dz. cyt., s. 65.
  30. 30. Natomiast celem moich badań jest zapoznanie się z zadaniami, które powierza się kuratorom sądowym w sprawowanych przez nich nadzorach i dozorach a także sprawdzenie, czy zadania kuratorów zawarte w przepisach są rzeczywiście realizowane. 2. Problem badawczy Badanie naukowe rozpoczyna się od sformułowania problemu badawczego. W literaturze metodologicznej najczęściej spotkać się możemy z rozumieniem problemu badawczego jako pytania czy zbioru pytań. S. Nowak pisze, iż „problem badawczy to tyle, co pewne pytanie lub zespół pytań, na które odpowiedzi ma dostarczyć badanie”79 . Natomiast J. Pieter precyzuje problem naukowy jako swoiste pytanie, które zakłada pewną wiedzę: coś się wie formułując problem, a czegoś się nie wie i właśnie chodzi o to, aby poznać prawdę w obrębie tego, czego się nie wie80 . W świetle definicji zaproponowanej przez M. Łobockiego problemem badawczym jest takie pytanie, które w miarę dokładnie określa cel zamierzonych badań i jednocześnie wskazuje braki w dotychczasowej wiedzy na interesujący nas temat. Problem naukowy jest zwykle uszczegółowieniem celu badań; umożliwia wnikliwiej poznać to, co faktycznie zamierzamy zbadać. Dlatego też jest on podstawowym składnikiem każdego liczącego się w nauce badania81 . Nie każde pytanie, jakie możemy sobie postawić będzie problemem badawczym. Na pewno nie jest nim pytanie, którego celem jest uzyskanie gotowej na nie odpowiedzi – bez własnych dociekań i badań, które by rozwiązały dany problem82 . 79 J. Brzeziński, Elementy metodologii badań psychologicznych, PWN, Warszawa 1984, wyd. 4, s. 50. 80 Por. Z. Skorny, Prace magisterskie…, dz. cyt., s. 66. 81 Por. M. Łobocki, Metody i techniki badań pedagogicznych, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraktów 2003, s. 21. 82 Por. M. Łobocki, Wprowadzenie do metodologii badań pedagogicznych, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2006, s. 109-110. 30
  31. 31. Moim problemem badawczym jest „Czy zadania kuratora sądowego regulowane przepisami odzwierciedlają ich realizację w praktyce.?” 3. Metody, techniki i narzędzia badawcze A. Kamiński metodę badawczą definiuje jako „zespół teoretycznie uzasadnionych zabiegów koncepcyjnych i instrumentalnych obejmujących najogólniej całość postępowania badacza, zmierzającego do rozwiązania określonego problemu naukowego”83 . W niniejszej pracy wykorzystałam metodę indywidualnych przypadków. Przez metodę indywidualnych przypadków rozumieć można sposób badań polegający na analizie indywidualnych losów ludzkich związanych z określonymi sytuacjami wychowawczymi, bądź na analizie konkretnych zjawisk wychowawczych na podstawie biografii ludzkich w celu opracowania diagnozy przypadku84 . Badacze jako technikę badawczą definiują „czynności praktyczne, regulowane starannie wypracowanymi dyrektywami, pozwalającymi na uzyskanie optymalnie sprawdzalnych informacji, opinii, faktów”85 . Techniką, którą zastosowałam w swoich badaniach jest wywiad. W świetle definicji T. Pilcha wywiad to rozmowa badającego z respondentem lub respondentami według wcześniej opracowanych wytycznych albo też w oparciu o specjalny kwestionariusz86 . W. Okoń definiuje wywiad jako: „ukierunkowaną rozmowę, której celem jest zebranie informacji od dobranych odpowiednio osób”87 . 83 T. Pilch, T. Bauman, Zasady badań pedagogicznych. Strategie ilościowe i jakościowe, Wydawnictwo Akademickie Żak, Warszawa 2001, s. 71. 84 Por. T. Pilch, T. Bauman, Zasady badań pedagogicznych…, dz. cyt., s. 71. 85 T. Pilch, T. Bauman, Zasady badań pedagogicznych…, dz. cyt., s. 71. 86 Por. T. Pilch, Zasady badań pedagogicznych, Wydawnictwo Żak, Warszawa 1995, wyd. 2, s. 133. 87 W. Okoń, Słownik Pedagogiczny, dz. cyt., s. 356. 31
  32. 32. Natomiast M. Łobocki precyzuje wywiad jako metodę gromadzenia danych, polegającą na nawiązaniu bezpośredniego kontaktu słownego z osobą bądź osobami badanymi88 . Istnieje kilka typów wywiadu. Ze względu na kryterium strukturyzacji wyróżnia się następujące wywiady: - skategoryzowane, w których obowiązuje tekst kwestionariusza, badający nie może zmieniać kolejności pytań, które chce zadać, ani też procedury ich zadawania. - częściowo skategoryzowane – tutaj badający korzysta z wykazu problemów, jakie powinien poruszyć w trakcie trwania wywiadu. Takim wykazem jest lista pytań, które badany zada respondentowi. W wywiadzie częściowo skategoryzowanym badacz ma jednak prawo do zmiany kolejności zadawanych pytań oraz do doboru dowolnej formy pytania. - nieskategoryzowane, w którym badacz ma większą swobodę. Swoboda ta polega na tym, iż może mieć on przygotowaną listę pytań, ale ma prawo zmieniać ich kolejność i liczbę – poprzez dodawanie dodatkowych pytań. Umożliwia to zdobycie bogatszego i dogłębniejszego materiału89 . Kolejną klasyfikacją wywiadów – ze względu na kryterium organizacyjne jest podział na wywiady indywidualne i zbiorowe. Wywiad indywidualny to taki, gdzie ankieter rozmawia tylko z jedną osobą, natomiast wywiad zbiorowy badający przeprowadza z kilkoma osobami w tym samym czasie90 . Jeszcze inny podział, na podstawie kryterium intencjonalności, uwzględnia wywiady: jawne i ukryte. Wywiad jawny polega na poinformowaniu respondentów o tym, że badacz będzie go z nimi prowadzić, o celach badania oraz o oficjalnym rejestrowaniu ich wypowiedzi. Badacz ponadto informuje badanego o tym do czego będą wykorzystane wyniki tego wywiadu. Z kolei w przypadku wywiadu ukrytego, 88 Por. M. Łobocki, Metody badań pedagogicznych, PWN, Warszawa 1982, s. 288. 89 Por. M. Guziuk, Podstawy metodologiczne prac promocyjnych, Fundacja Studiów i Badań Empirycznych, Warszawa 2000, wyd. 2, s. 71. 90 Por. J. Sztumski, Wstęp do metod i technik badań społecznych, wyd. Śląsk sp. z o.o. Wydawnictwo Naukowe, Katowice 1999, s. 133. 32
  33. 33. badacz nawiązuje kontakt słowny z respondentami w sytuacjach naturalnych, stwarzając pozory zwykłej rozmowy. Badani jednak nie wiedzą, ani nie domyślają się, że są przedmiotem badań91 . Kryterium inicjatywy wyróżnia formy wywiadu ze względu na źródło impulsu rozmowy. Wyróżnia ono wywiad kierowany i niekierowany. Źródło impulsu może tkwić w badaczu, ale i również w osobie badanej. W przypadku, gdy źródło tkwi tylko w badaczu mamy do czynienia z wywiadem kierowanym. Natomiast jeśli badany w jakiś sposób doprowadzi do tego, by respondent samodzielnie rozwijał rozmowę mówimy o wywiadzie niekierowanym92 . Badacze zaproponowali również listę standardowych dla techniki wywiadu rodzajów pytań. Są to: − pytania wprowadzające – służą do rozpoczęcia wywiadu lub nowego tematu, − pytania uzupełniające – pozwalają respondentowi na rozwinięcie swojej odpowiedzi, − pytania szczegółowe – dzięki nim odpowiadający może sformułować bardziej ogólne sądy na podstawie poprzednio udzielonych, konkretnych odpowiedzi, − pytania bezpośrednie – dotyczą poglądów samego badanego, − pytania pośrednie – dotyczą opinii innych osób, − pytania kontynuujące – ujawniają dodatkowe informacje i umożliwiają respondentowi rozwinięcie tego, co odpowiedział do tej pory na pytania bezpośrednie, − pytania strukturalne – oznajmiają przejście badacza do następnego tematu, − cisza – stosując przerwy sygnalizujemy respondentowi, iż może się zastanowić i rozwinąć swoją wypowiedź, 91 Por. M. Łobocki, Metody badań…, dz. cyt., s. 292. 92 Por. M. Guziuk, Podstawy metodologiczne…, dz. cyt., s. 72. 33
  34. 34. − pytania interpretujące – to pytania w formie streszczania, odzwierciedlenia odpowiedzi respondenta, w celu potwierdzenia zrozumienia jego wypowiedzi.93 Przeprowadzamy wywiad po to, by poznać fakty, opinie i postawy wybranej zbiorowości. Stosujemy go też, gdy chcemy ustalić czyjeś sądy i motywacje, ale również wtedy, gdy nie możemy zdobyć całkowitej wiedzy na interesujący nas przedmiot badań przy użyciu innych technik94 . W badaniach jakie przeprowadziłam użyłam wywiadu nieskategoryzowanego. Natomiast narzędziem badawczym jest przedmiot służący do realizacji wybranej techniki badań95 . Narzędziem w moich badaniach jest kwestionariusz wywiadu z kuratorami sądowymi. 4. Charakterystyka terenu badań i badanej populacji Gdy sformułujemy już problem badawczy można przejść do następnego etapu badań naukowych jakim jest wybór terenu badań i osób badanych. Może się wydawać, że ten etap nie jest istotny dla dalszego przebiegu badań, ale to jedynie pozór. Przekonać się można o tym, gdy teren badań i osoby badane jakie wybraliśmy okażą się nieodpowiednie. Poprawny wybór terenu badań i badanej populacji zależy w dużej mierze od rodzaju problemów, jakie chcemy rozwinąć i zweryfikować. Szczególnie ważną rzeczą w badaniach naukowych jest dobór osób wśród, których chcemy przeprowadzić badania. Istotne jest, aby wybrać ściśle określone zbiorowości, będące przedmiotem naszego zainteresowania. Badane grupy nie mogą być zbyt szerokie, należy więc zawęzić zbiór osób, których pragniemy zbadać96 . 93 Por. M. Guziuk, Podstawy metodologiczne…, dz. cyt., s. 73-74. 94 Tamże, s. 72-73. 95 Por. T. Pilch, T. Bauman, Zasady badań pedagogicznych…, dz. cyt., s. 71. 96 Por. M. Łobocki, Metody badań…, dz. cyt., s. 86-87. 34
  35. 35. Terenem moich badań jest Sąd Rejonowy w Gdyni, który podlega Sądowi Okręgowemu w Gdańsku. Sąd ten zajmuje się wykonywaniem zadań z zakresu ochrony prawnej, powierzone w drodze ustaw, а także rozpoznaje i rozstrzyga sprawy w postępowaniu jawnym i niejawnym. Natomiast badaną populacją jest siedmioro kuratorów sądowych – czterech dla dorosłych i trzech dla nieletnich – zatrudnionych w Sądzie Rejonowym w Gdyni. Przedział wiekowy mojej populacji to 33-48 lat. 5. Organizacja i przebieg badań Organizacja procesu badawczego zależy od wielu czynników. Szczególnie duży wpływ na to mają: charakter i cel badań, teren tych badań oraz techniki stosowane w ich trakcie97 . Nie we wszystkich badaniach występuje konieczność uwzględnienia wszystkich punktów wymienionego wzorca. Wiele z nich będzie potrzebowało uzupełnienia go działaniami dodatkowymi. Będzie to więc ramowy plan, który trzeba każdorazowo dopasować do potrzeb konkretnego procesu badawczego98 . Jednym z projektów organizacji procesu badawczego jest następujący przebieg czynności: „I Faza budowania koncepcji badawczej 1. Określenie zakresu badań 2. Studia nad literaturą, kwerenda 3. Etap formułowania problemów, hipotez i innych pojęć teoretycznych II Faza projektowania warsztatu badawczego 1. Etap wyboru terenu badań, doboru próby, 2. Budowa narzędzi badawczych i innych. III Faza realizacji badań 1. Opracowanie harmonogramu badań, 2. Gromadzenie materiałów empirycznych. 97 Por. T. Pilch, T. Bauman, Zasady badań pedagogicznych…, dz. cyt., s. 185. 98 Tamże, s. 185. 35
  36. 36. IV Faza analityczno-opisowa 1. Opracowanie i porządkowanie materiałów, 2. Opis i analiza danych empirycznych, 3. Weryfikacja założeń badawczych i hipotez99 .” Należy tu zaznaczyć, że nie każdy temat wymaga sformułowania hipotezy roboczej. Głównie w badaniach diagnostycznych są czasem sytuacje, w których nie można zakładać z góry żadnych przypuszczalnych rozwiązań, które mogą mieć wpływ na postępowanie badawcze100 . Badania naukowe w mojej pracy rozpoczęłam od wyboru tematu pracy. Następnie zaczęłam gromadzić literaturę dotyczącą interesujących mnie zagadnień. Po zdobyciu wystarczającej ilości źródeł przestudiowałam dokładnie wszystkie materiały. W następnej kolejności sformułowałam przedmiot i cele badań oraz problem badawczy, а także teren badań i badaną populację. Później wybrałam odpowiednią technikę, która pozwoli mi na dokładne i rzetelne zbadanie przedmiotu moich badań. Po dokładnym zapoznaniu się ze wszystkimi możliwymi opcjami wytypowałam wywiad. Kolejnym krokiem było opracowanie kwestionariusza wywiadu. Gdy był on już gotowy udałam się do wybranego przeze mnie terenu badań i przeprowadziłam wywiady z siedmioma kuratorami sądowymi. Zdobyte materiały opracowałam i przeprowadziłam ich analizę. 99 T. Pilch, T. Bauman, Zasady badań pedagogicznych…, dz. cyt., s. 186-187. 100 Por. Z. Krzysztoszek, Uwarunkowania, założenia i metody badań pedagogicznych, Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1977, wyd. 1, s. 106. 36
  37. 37. Rozdział III ANALIZA WYNIKÓW BADAŃ WŁASNYCH Pierwszym kuratorem, z którym przeprowadziłam wywiad była kobieta – kurator zawodowy dla dorosłych, lat 48, szesnaście lat stażu pracy. Z przepisów wynika, iż głównymi zadaniami kuratorów dla dorosłych jest sprawowanie wszelkiego rodzaju dozorów, kontrola zachowania podopiecznych i wykonywania przez nich obowiązków nałożonych przez sąd, udzielanie pomocy w rozwiązywaniu trudności życiowych i materialnych, а także udzielanie różnego rodzaju porad. Główne zadania kuratora dla osób dorosłych według kuratora nr 1 obejmują doradzanie podopiecznym oraz pomaganie im w prostowaniu ich ścieżki życia. Wlicza się w to m.in. pomoc w znalezieniu pracy oraz w odnowieniu i poprawie stosunków z rodziną. Ważne jest również, aby dyscyplinować dozorowanych do wykonywania nałożonych na nich obowiązków, а także pilnować, żeby w okresie próby przestrzegali porządku prawnego. Wymienione zadania można zrealizować w praktyce lecz nie zawsze. Dużym ułatwieniem jest mówienie przez podopiecznych w czym kurator może pomóc. Niestety są też sprawy, w których nie jest on w stanie nic osiągnąć. Zasadniczą rolą kuratora dla dorosłych jest jedynie pomoc w znalezieniu osobie siły w sobie. Kurator nakierowuje podopiecznego, pokazuje mu kierunek zmiany, nie wyręcza go. Dozorowany sam podejmuje decyzje jakie zmiany wprowadzi w swoim życiu. Główną funkcją, jaką sprawuje kurator dla dorosłych jest funkcja diagnostyczna. Jest to pierwszy etap w kontakcie kuratora z podopiecznym. 37
  38. 38. Funkcja diagnostyczna jest najważniejsza, najsilniejsza i najistotniejsza w dozorze. Opiera się przede wszystkim na wywiadach środowiskowych z podopiecznym, co daje kuratorowi możliwość na poznanie najważniejszych informacji dotyczących tej osoby. Wywiady te pozwalają kuratorowi postawić diagnozę środowiskową, osobowościową i społeczną. Kolejną funkcją jest funkcja wychowawcza. Dotyczy ona szeregu czynności, które kurator podejmuje w sprawowaniu dozorów nad danymi osobami. Natomiast funkcja profilaktyczna odnosi się głównie do nadzoru, czyli do spraw rodzinnych. W sprawach dotyczących dorosłych jest to niedopuszczanie do powrotu dozorowanego do świata przestępczego. Najczęściej stosowaną metodą w pracy kuratora sądowego dla osób dorosłych jest metoda z indywidualnym przypadkiem, inaczej nazywana casework. Stosuje się ją w dziewięćdziesięciu procentach przypadków, gdyż jest ona najbardziej sensowna i najskuteczniejsza spośród wszystkich metod. Pozwala ona dobrze poznać wychowanka i jego problemy. Casework stawia podopiecznego w centrum uwagi, co ułatwia współpracę z kuratorem. Wychowanek czuje się ważny i dzięki temu łatwiej otworzyć mu się przed opiekunem. W pracy z indywidualnym przypadkiem kuratorzy nawiązują również – jeśli to konieczne - kontakt z rodziną podopiecznych. Tym sposobem łączą metodę casework z metodą socialwork. Jeśli kurator nie może uzyskać wszystkich potrzebnych do postawienia diagnozy informacji bezpośrednio od wychowanka korzysta również z innych źródeł. W większości przypadków są to rozmowy z rodzinami dozorowanych. Jednak podopieczni rzadko chcą, aby kurator nawiązywał kontakt z ich rodziną. Najczęściej są to osoby zza miasta lub ze złego środowiska. Niechęć wiąże się ze wstydem jaki czuje podopieczny za swoje czyny. Jeśli jednak dojdzie do współpracy między kuratorem а rodziną dozorowanego w większości przypadków rodzina chętnie pomaga i udziela potrzebnych informacji. Są jednak rodziny, które wręcz odwrotnie – odmawiają jakiejkolwiek współpracy. Poprzez tą metodę kurator realizuje określone zadania. Są to: 38
  39. 39. − wyjaśnienie przyczyn niedostosowania społecznego dozorowanego oraz jego problemów, − pomoc w rozwiązywaniu problemów, które utrudniają prawidłowe funkcjonowanie, − zaplanowanie i realizacja celów wychowawczych, − pomoc materialna, − motywowanie do poprawy zachowania i warunków bytowych. Z kolei metodę gropuwork stosuje się w większości przypadków tylko dla dzieci podopiecznych, bądź w sprawach nieletnich. W przypadku spraw rodzinnych jest ona bardziej skuteczna, dlatego kuratorzy dla dorosłych rzadko stosują tę metodę. Metoda network również nie należy do często stosowanych. W zależności od przypadku kurator dla dorosłych nawiązuje współpracę z różnymi instytucjami i placówkami pomocowymi. Najczęściej są to pomoc społeczna i Policja. Metoda socialwork pozwala na zrealizowanie takich zadań jak pomoc dozorowanemu w poprawie jego obecnej sytuacji materialnej, czy kontrolowanie, czy przestrzega on prawo. Często współpraca kuratora z podopiecznym zostaje zakłócona przez problemy dozorowanych, ich postawy czy czyny. Dla kuratora nr 1 są to: − zaburzenia psychiczne, które uniemożliwiają przewidzenie zachowania danej osoby, przez co praca jest utrudniona, − traktowanie kuratora jako przedstawiciela restrykcyjnego państwa – taką postawę reprezentują osoby zdemoralizowane, − niechęć utrzymywania kontaktów z kuratorem, − stawianie się przez dozorowanego na wyższym poziomie – osoby nie uznają autorytetu, − brak pracy, − brak chęci leczenia uzależnień, − zaburzenia osobowości – osoby takie nie widzą konsekwencji swojego postępowania. 39
  40. 40. Podstawowym zadaniem wszystkich kuratorów sądowych jest pomyślna resocjalizacja podopiecznego. Czynnikami, które to umożliwiają są: znalezienie przez dozorowanego pracy, która daje mu comiesięczne dochody, а więc i poprawę jego poziomu życia; stałe miejsce zamieszkania, które daje jednostce poczucie bezpieczeństwa i pewności; wsparcie kuratora, wsparcie rodziny, gdyż jest ona powodem do tego by inaczej kierować swoim życiem, а także refleksje podopiecznego. Będąc w zamknięciu jednostka ma czas na przemyślenie tego co zrobiła i zastanowienie się co dalej. Obowiązkami jakie przepisy nakładają na kuratora sądowego dla dorosłych są: − prowadzenie akt z każdej sprawy, − pisanie sprawozdań, − odwiedzanie podopiecznych, − praca z osobami mającymi karę ograniczenia wolności – dyscyplinowanie ich do wykonywania pracy na cele społeczne, − praca z osobami pozbawionymi wolności z warunkowym zawieszeniem z obowiązkami – dyscyplinowanie do wywiązania się z nałożonych obowiązków oraz do przestrzegania prawa w tym czasie, − sprawowanie dozorów wobec osób warunkowo zwolnionych z zakładów karnych i osób warunkowo zawieszonych – kontrolowanie ich zachowania, wykonywania obowiązków oraz pomoc w rozwiązywaniu bieżących problemów, − prowadzenie dokumentacji do każdego podopiecznego, − współpraca z placówkami, instytucjami, które mogą mieć wpływ na zmianę postępowania dozorowanego, − współpraca z osobami pokrzywdzonymi przestępstwem. Kurator nr 2 – kobieta, zawodowy kurator dla dorosłych, lat 43, 17 lat stażu pracy. Głównymi zadaniami w pracy kuratora dla dorosłych jest kontrola wykonywania nałożonych obowiązków na dozorowanych oraz ich zachowania. Do 40
  41. 41. zadań zalicza się również doradzanie podopiecznym, rozmowy z nimi, а także pomoc w rozwiązywaniu problemów życiowych. Wszystkie te zadania można zrealizować, pod warunkiem, że sam dozorowany tego chce i stara się współpracować z kuratorem. Główną funkcją sprawowania dozoru jest funkcja wychowawczo- zapobiegawcza. Celem tejże funkcji jest udzielanie podopiecznemu pomocy w ponownym przystosowaniu się do społeczeństwa oraz kontrola wykonywania nałożonych na dozorowanego obowiązków. Z tą funkcją ściśle łączy się funkcja kontrolna, która dotyczy również kontrolowania zachowania podopiecznego podczas dozoru, przestrzegania przez niego obowiązujących praw i norm, а także zadań, które ustalone razem z kuratorem zmierzają do poprawy jego osobowości. Natomiast rolą kuratora jest podsuwanie jednostce pomysłów, które poprawią jego obecny poziom życia i wyprowadzą go na dobrą drogę. Kurator podaje podopiecznemu telefony, adresy instytucji pomocowych, by ten mógł zgłosić się tam o pomoc. Najczęściej używaną metodą pracy kuratora sądowego przez kuratora na 2 jest casework. W większości przypadków pozwala ona zrealizować wcześniej założone zadania. Dzięki tej metodzie można dobrze poznać wychowanka i lepiej zrozumieć jego problemy, co daje możliwość opracowania sposobu ich przezwyciężenia. Do metody casework zalicza się również kontakty z rodziną dozorowanego. W przypadku kuratora nr 2 kontakty z rodzinami są często podejmowane. Ułatwia to pracę między kuratorem i podopiecznym, а także pomaga mu w rozwiązaniu jego problemów. W Polsce kuratorzy dla dorosłych raczej nie stosują metody grupowej. Jest ona bardziej popularna w innych krajach. Natomiast najbardziej skuteczną metodą według kuratora nr 2 jest socialwork, ponieważ środowisko ma wpływ na zachowanie jednostki, а zmieniając je zmieniamy jednostkę. 41
  42. 42. Metoda network to współpraca z instytucjami i placówkami, które statutowo zajmują się resocjalizacją, а także próba wyrwania dozorowanego ze złego środowiska, które najprawdopodobniej przyczyniło się do jego degradacji. Kurator nr 2 najczęściej kontaktuje się z: Policją, strażą miejską, opieką społeczną, Towarzystwem Profilaktyki Środowiskowej Mrowisko oraz pedagogami. Zadania jakie można zrealizować przez tą metodę to nakierowanie dozorowanego do właściwego wykorzystania oferowanej mu pomocy. Praca kuratora niesie za sobą pewne trudności, które ograniczają skuteczność wyżej opisanych metod. Są to m.in. uzależnienia, z którymi borykają się podopieczni. Skłonienie dozorowanego do podjęcia leczenia jest bardzo trudne, nie zawsze chce on się leczyć. Kolejnym problemem w pracy z podopiecznymi jest bezrobocie, brak pracy to również brak pieniędzy, а więc i poziom samego dozorowanego znacznie spada. Wszystkie te czynniki uniemożliwiają realizację nałożonych na kuratorów zadań. Celem każdej pracy kuratora z podopiecznymi jest resocjalizacja jednostki. Składają się na nią następujące wyznaczniki: − chęć zmiany dozorowanego, − wsparcie kuratora, − kontrola zachowań i wykonywania nałożonych obowiązków. Głównymi obowiązkami zawodowego kuratora dla dorosłych jest utrzymywanie porządku w dokumentach, kontrola wykonywanych kar pozbawienia wolności, chodzenie w teren, а także bezpośredni kontakt z każdym podopiecznym. Kolejną osobą – kuratorem nr 3, która udzieliła mi wywiadu był również kurator zawodowy dla dorosłych – mężczyzna, lat 33, z siedmioletnim stażem pracy. Zadaniami kuratora zawodowego dla dorosłych są profilaktyka, czyli zapobieganie powrotowi dozorowanego do przestępstwa, pomoc w poprawie jego sytuacji życiowej, materialnej, а także pomoc w zmianie środowiska, w którym obecnie żyje. Niestety nie wszystkie te zadania można zrealizować. Różnego rodzaju ograniczenia nie pozwalają ich uskutecznić. 42
  43. 43. Najważniejszą funkcją, jaką spełnia kurator zawodowy dla dorosłych jest funkcja diagnostyczna. W niej – na podstawie przeprowadzonych wywiadów środowiskowych – sporządza się ocenę podopiecznego. Przeważającą metodą stosowaną przez tego kuratora jest casework. Taki wybór tłumaczy tym, iż ona najlepiej się sprawdza. Lepiej pracuje się w pojedynkę, niż z cała grupą dozorowanych. Cele jakie kurator chce uzyskać poprzez tą metodę, nie zawsze można osiągnąć. Większość skazanych jest niechętna do współpracy, przez co ciężko realizować casework. Współpracę z rodziną dozorowanego kurator nawiązuje wtedy gdy widzi taką potrzebę. Rodzina przeważnie stara się pomóc, nie jest oporna. Nie traktuje kuratora jako wroga, kogoś obcego, wręcz przeciwnie – podchodzi do niego przyjaźnie. Pracę grupową kuratorzy stosują w zależności od przypadku-choć rzadko się to zdarza, natomiast wykorzystywanie metody network również nie jest częste. Jednak w przypadku konieczności współpracy z instytucjami i placówkami najczęściej nawiązuje się ją z pomocą społeczną i Policją. Niestety czas nie pozwala na realizację wszystkich tych metod, dlatego kuratorzy wybierają jedną, która ich zdaniem jest najbardziej skuteczna i przynosi efekty. Jednak wszystkie metody łączą się ze sobą. Kurator stosując pracę z indywidualnym przypadkiem, chcąc aby współpraca dała efekty powinien, jeśli to konieczne, nawiązać współpracę z odpowiednimi podmiotami pomocowymi. Kuratorzy sądowi spotykają się również z różnymi problemami utrudniającymi im pracę z podopiecznymi. Największą trudnością dla kuratora nr 3 jest wyprowadzenie dozorowanego na dobrą drogę. Przyczyną tego problemu są problemy podopiecznych, takie jak: złe nawyki, zaniedbania wychowawcze, zaburzenia zachowania i osobowości, а także środowisko w jakim żyją podopieczni. Aby skutecznie zresocjalizować daną jednostkę ważna jest sama postawa kuratora, musi on dążyć do zaufania dozorowanego, powinien pokazywać mu, że rozumie jego problemy i dostrzec w nim pozytywne strony. Istotne jest też wsparcie i pomoc ze strony najbliższych. Głównymi obowiązkami zawodowego kuratora dla dorosłych są sprawowanie dozoru, wykonywanie orzeczeń sądu, gdzie orzeczono karę w zawieszeniu bez dozoru, 43
  44. 44. wykonywanie kary ograniczenia wolności, przeprowadzanie wywiadów środowiskowych, а także niesienie pomocy postpenitencjarnej oraz od niedawna dozór elektroniczny. Kurator nr 4 – mężczyzna, kurator społeczny dla dorosłych, 46 lat, pięć lat stażu pracy. Główne zadania kuratora społecznego dla dorosłych wynikają z ustawy, ale ponadto zaliczyć do nich można: − sporządzanie i prowadzenie dokumentacji, − praca w terenie, − współpraca z różnymi instytucjami. Zadania te można zrealizować w praktyce, а nawet należy za wszelką cenę do tego dążyć, tylko trzeba chcieć. Kurator społeczny ma więcej czasu niż kurator zawodowy, dlatego może go więcej poświęcić na realizację tych zadań. Kurator głównie jest doradcą podopiecznego, а niekiedy mediatorem, więc rola kuratora ogranicza się jedynie do pomocy w poprawie jakości życia dozorowanych. Kurator nie wyręcza dozorowanych – jedynie może ich pokierować, w którą stronę mają iść. Najczęściej stosowaną metodą przez kuratora nr 4 jest praca z indywidualnym przypadkiem. Uważa on, że jest to najbardziej skuteczna metoda, ponieważ daje możliwość pełnego wglądu w życie podopiecznego i jego relacje z najbliższymi. Swoje zdanie uzasadnia również, tym że bliskie kontakty z dozorowanymi i jego otoczeniem pozwalają na ustalenie wspólnej drogi naprawy w zgodzie z oczekiwaniami podopiecznego i jego najbliższych. Rodzina zawsze jest włączona w proces resocjalizacji danego dozorowanego. Kurator nr 4 w pracy z najbliższym środowiskiem podopiecznego podkreśla mu jak ważna jest rodzina i że jeśli nie dla siebie to właśnie dla niej powinien się zmienić. We współpracy z rodzinami dozorowanych kurator nr 4 nigdy nie spotkał się z negatywnym przyjęciem z ich strony. Jest traktowany przez nich jak dobry znajomy. Aby w pełni pomóc swoim podopiecznym kurator nr 4 współpracuje również z: 44
  45. 45. − Urzędem Miasta, w celu realizacji kar ograniczenia wolności i uzyskania pomocy postpenitencjarnej, − Urzędem Pracy, w celu zapoznania się z ofertami pracy i szkoleniami dla dozorowanych. Pewne trudności przysparzają problemy w sprawnej pracy i realizacji określonych celów. Takim problemem, który niekorzystnie wypływa na współpracę między kuratorem i dozorowanym jest uzależnienie podopiecznego od alkoholu. Trudno jest zmienić mentalność alkoholika i nakłonić go do podjęcia terapii, od której proces resocjalizacji powinien się rozpocząć. Pomyślna resocjalizacja jednostki jest dużym sukcesem dla kuratora. Czynnikami decydującymi o tym według kuratora nr 4 są: − same nastawienie podopiecznych – ważne aby było pozytywne i nastawione na zmiany, − nastawienie rodziny – wsparcie z ich strony jest istotne dla każdego dozorowanego, − sprawność warsztatowa kuratora. Obowiązki kuratora społecznego dla dorosłych wynikają z Ustawy z dnia 27 lipca 2001 roku. Kurator nr 5 – zawodowy kurator dla nieletnich, kobieta, lat 43, z szesnastoletnim stażem pracy. Zadaniami kuratora zawodowego dla nieletnich są głównie: − zbieranie informacji na temat sytuacji rodzinnej podopiecznego, − zbieranie informacji o zachowaniu wychowanka po ogłoszeniu orzeczenia, − kontrolowanie sytuacji życiowej wychowanka: warunki bytowe, sytuacja zdrowotna, rozwój fizyczny i duchowy, 45
  46. 46. − sprawdzanie postępów w nauce, − organizowanie czasu wolnego podopiecznym, − kontaktowanie się i współpraca ze szkołą, do której uczęszcza podopieczny. Według kuratora nr 5 wszystkie te zadania kurator jest w stanie zrealizować w pracy z podopiecznymi. Na funkcje kuratora dla nieletnich składają się funkcja diagnostyczna, wychowawczo-resocjalizująca i profilaktyczna. W funkcji diagnostycznej następuje rozpoznanie i nazwanie problemów wychowanka oraz podłoża ich powstania, głównie dzięki wywiadom środowiskowym. Wychowawczo-resocjalizująca funkcja to sprawowanie nadzorów nad: − nieletnim w wieku 13-17 lat, który popełnił czyn karalny i przyznano mu nadzór kuratora, − nieletnim, który został umieszczony w zakładzie poprawnym, − nieletnim, który został przedterminowo zwolniony z zakładu poprawczego, − nieletnim do 18 roku życia, któremu grozi demoralizacja. Funkcja profilaktyczna natomiast polega na zapobieganiu dalszej demoralizacji jednostki oraz jego powrotowi na ścieżkę przestępstwa. Kurator nr 5 stosuje wszystkie z podstawowych metod pracy z podopiecznymi. Stara się poświęcać czas równomiernie na każdą z tych metod. Jednak za najbardziej skuteczną uznaje casework, ponieważ ona najbardziej pozwala na spełnienie wszystkich wcześniej założonych zadań. Współpraca ze szkołą nadzorowanych w metodzie socialwork jest prowadzona przez kuratora nr 5 systematycznie. Nauczyciele i pedagodzy chętnie udzielają potrzebnych informacji. Sąd zobowiązuje kuratora również do pracy z rodziną podopiecznego. Współpraca ta jest zróżnicowana. Na ogół rodzina przyjaźnie przyjmuje kuratora, jednak w niektórych przypadkach rodzice traktują kuratora z wrogością. Kurator nr 5 uważa, że tylko szczera rozmowa z rodzicami może rokować sukcesy. 46
  47. 47. Gdy zajdzie potrzeba kurator podejmuje też współpracę z różnymi instytucjami i placówkami. W przypadku kuratora nr 5 są to policja, pomoc społeczna, ośrodki odwykowe, zakłady opiekuńczo-lecznicze, pedagodzy oraz psychiatrzy. Trudnościami, które nie pozwalają na stuprocentową realizację zadań kuratora sądowego są przede wszystkim ograniczenia czasowe, а także przeżywane przez kuratora emocje. Jeżeli podchodzi on zbyt emocjonalnie do sprawy utrudni mu to współpracę z wychowankiem. Innymi trudnościami są problemy podopiecznych. Kurator nr 5 osobiście najczęściej spotyka się z chorobami psychicznymi. Współpraca z takimi nadzorowanymi opóźnia ich powrót na dobrą drogę. Aby resocjalizacja wychowanka mogła zaistnieć musi spełniać parę kryteriów. Według kuratora nr 5 czynnikami, które o tym decydują to: − organizowanie nieletniemu czasu wolnego, − pomoc w rozwoju jego zainteresowań, − wyrwanie ze złego środowiska rówieśniczego. Obowiązki zawodowego kuratora dla nieletnich można podzielić na dwie kategorie. Pierwsza to obowiązki w postępowaniu wykonawczym, czyli przeprowadzanie wywiadów środowiskowych, а druga w postępowaniu przygotowawczym rozumianym jako sprawowanie nadzorów. Kurator nr 6 – zawodowy kurator dla nieletnich, kobieta, 35 lat, z ośmioletnim stażem pracy. Zadaniami, które wykonują kuratorzy wymienionymi przez kuratora nr 6 są: − pomoc wychowankom w nauce lub pracy, − pomoc w rozwiązywaniu problemów osobistych, − organizowanie czasu wolnego wychowankom, − kontrolowanie zachowania w miejscach, w których przebywa wychowanek, − polepszenie środowiska wychowawczego wychowanka, 47
  48. 48. − wykształcenie w wychowanku zachowań społecznie pożądanych. Nie wszystkie z tych zadań kurator może zrealizować w swojej pracy. Część z nich realizuje się zawsze w stu procentach, а część niekiedy w ogóle. Dwa ostatnie wymienione zadania należą do trudniejszych do zrealizowania, dlatego nie zawsze kuratorowi udaje się je wykonać. Rola jaką spełnia kurator dla nieletnich jest niezwykle duża. Według kuratora nr 6 kurator jest organem pomocniczym, który bierze udział w udzielaniu ochrony prawnej małżeństwom, rodzinom i dzieciom. Kurator rodzinny sprawuje również funkcję kontrolną, która polega na kontrolowaniu, czy wychowanek wywiązał się z nałożonych obowiązków. Kontroluje się również zachowanie podopiecznego. Metodą, którą kurator nr 6 stosuje najczęściej jest casework. Pozwala ona indywidualnie podjeść do każdego wychowanka, poznać jego problemy, przyczyny tych problemów, а także wypracować sposób ich zwalczenia. Za pomocą tej metody kurator realizuje zadania takie jak: − motywuje wychowanka do poprawy, − stawia diagnozę, która pozwala powrócić wychowankowi na dobrą drogę, − modyfikuje zachowania, postawy i poglądy wychowanka, − rozpoznaje i usuwa przyczyny zaburzeń zachowania. Metody groupwork i socialwork kurator nr 6 stosuje równomiernie, jednak rzadziej niż metodę casework. Poprzez stosowanie metody grupowej kurator pomaga usunąć zaniedbania wychowawcze wychowanków, czy podnieść poziom ich edukacji. Natomiast za pomocą metody środowiskowej kuratorowi udaje się wyrwać podopiecznych ze złego środowiska rówieśniczego, z różnych nałogów, а także polepszyć sytuację rodzinną. Realizację tych zadań utrudniają nieraz niechęć i opór wychowanków. Jeśli sam podopieczny nie chce się zmienić, żadna, nawet najdoskonalsza metoda nie zadziała. W takich wypadkach należy stworzyć atmosferę zaufania między kuratorem а wychowankiem. Takie postępowanie sprzyja również udanej resocjalizacji. Aby się ona powiodła bardzo ważny jest szacunek kuratora do nadzorowanego, zrozumienie 48
  49. 49. dla jego problemów, ale też zmiana postawy rodziców wobec ich dziecka – okazanie mu zainteresowania, naprawa wcześniejszych zaniedbań wychowawczych oraz wsparcie w trakcie wykonywanych obowiązków narzuconych w nadzorze. Obowiązkami zawodowego kuratora dla nieletnich są: − sprawowanie nadzorów, − kontrola zachowania podopiecznego w okresie próby, − kontrola wykonywanych obowiązków nałożonych na rodziców podopiecznego, gdzie orzeczono ograniczenie władzy rodzicielskiej, − przeprowadzanie wywiadów środowiskowych, − sprawowanie lub kontrolowanie pracy kuratorskich ośrodków pracy z młodzieżą. Kurator nr 7 – społeczny kurator dla nieletnich, kobieta, lat 38, z dziesięcioletnim stażem pracy. Głównymi zadaniami, które kurator społeczny dla nieletnich powinien wykonywać są organizowanie czasu wolnego nadzorowanemu, pomoc w nauce, w ukończeniu poszczególnych szczebli nauki, usuwanie zaniedbań wychowawczych, poprawa stosunku rodziców do wychowanka, poprawa warunków bytowych podopiecznego. Większość z tych zadań kuratorowi nr 7 udaje się zrealizować nadzorując nieletnich. Kurator dla nieletnich pełni rolę pomocnika. Ma on pomóc nadzorowanemu w ponownym przystosowaniu się do przestrzegania zasad i norm społeczeństwa. W tym celu wykonuje działania o charakterze wychowawczo-resocjalizującym, kontrolnym i profilaktycznym. Polegają one na sprawowaniu nadzorów nad nieletnimi, nakładaniu na nich określonych obowiązków, które będą dążyć do poprawy zachowania i sytuacji życiowej podopiecznych, а także na kontrolowaniu wykonywania przez nich tych obowiązków. Kurator nr 7 stosuje wszystkie metody pracy z podopiecznymi. Ograniczenia czasowe nie pozwalają na stosowanie tych metod równomiernie, dlatego najczęściej 49
  50. 50. stosowaną metodą jest casework. Jest ona najbardziej skuteczną metodą zdaniem kuratora nr 7, ponieważ daje dokładny obraz podopiecznego, wgląd w jego problemy i możliwość skuteczniejszego wypracowania sposobu readaptacji społecznej. Metoda pracy z indywidualnym przypadkiem pozwala rozwiązać problemy, które utrudniają prawidłowe funkcjonowanie jednostki, zmienić jego zachowanie, postawy i poglądy na lepsze, а także na polepszenie relacji z rodziną. Metoda groupwork, choć rzadko stosowana przez kuratora nr 7 pozwala na realizację zadań takich jak: rozbudzanie zainteresowań nadzorowanych, usuwanie zaniedbań edukacyjnych, współdziałanie w grupie oraz motywowanie do samodzielnego rozwiązywania swoich problemów. Do zadań, które powinny zostać osiągnięte poprzez stosowanie metody socialwork należą: wykrycie przyczyn niedostosowania społecznego jednostki, doradzanie i udzielanie pomocy rodzinie podopiecznego, poprawa stosunków nauczycieli i rówieśników do wychowanka poprzez współprace ze szkołą, do której uczęszcza dany nadzorowany. W metodzie środowiskowej kurator nr 7 najczęściej współpracuje z psychologami, pedagogami, ośrodkami odwykowymi oraz z Policją. Nie każda praca z podopiecznym kończy się sukcesem. Istnieje wiele ograniczeń, które utrudniają sprawną resocjalizację. Najistotniejszym problemem w odczuciu kuratora nr 7 jest niechęć wychowanków oraz ich rodzin. Większość rodziców, z którymi miał okazję współpracować pochodzi z biednego, destrukcyjnego środowiska, gdzie najważniejsze jest zdobywanie dóbr materialnych, а nie wychowywanie dzieci. Są oni negatywnie nastawieni do kuratora, traktują go z wrogością, gdyż myślą, że chce on odebrać im dziecko. Warunkiem udanej resocjalizacji jest przyjazne nastawienie rodziny nadzorowanego do kuratora, gdyż ułatwia to współpracę i co za tym idzie readaptację społeczną wychowanka. Ważne jest też, aby kurator akceptował podopiecznego takim jaki jest, wykazywał zrozumienie dla jego problemów i szanował go. Obowiązki, które sąd nakłada na społecznego kuratora dla nieletnich – według kuratora nr 7 – to: − przeprowadzanie wywiadów środowiskowych, 50
  51. 51. − sprawowanie nadzorów, − udział w kontaktach rodziców z dziećmi, − praca wychowawcy w ośrodku kuratorskim, − ciągłe podnoszenie kwalifikacji zawodowych, − współpraca z podmiotami pomocowymi, − odwiedzanie wychowanków w miejscu ich zamieszkania, − składanie sprawozdań. 51
  52. 52. 52
  53. 53. ZAKOŃCZENIE I WNIOSKI Celem moich badań było zapoznanie się z zadaniami, jakie przepisy nakładają na kuratorów sądowych oraz sprawdzenie czy zadania te są rzeczywiście realizowane w pracy z podopiecznymi. Badania, które zastosowałam w niniejszej pracy pozwoliły osiągnąć te cele. Przeprowadzone wywiady pozwalają stwierdzić, że nie wszystkie powierzone kuratorom zadania można zrealizować w pracy z podopiecznymi. Odpowiedzi respondentów wskazują, że większość zadań udaje się wykonać, jednak różnego rodzaju ograniczenia znacznie to utrudniają. Największymi problemami, które utrudniają pracę kuratora z podopiecznymi są: niechęć dozorowanych lub nadzorowanych do współpracy, zaburzenia zachowania, złe nawyki podopiecznych wynikające z funkcjonowania w złym środowisku, zaniedbania wychowawcze, brak pracy i środków do życia, ograniczenia czasowe oraz uzależnienia podopiecznych. Z analizy odpowiedzi siedmiu kuratorów sądowych wynika, że starają się oni realizować wszystkie zadania uregulowane przepisami, jednak w niektórych przypadkach jest to trudne lub wręcz niemożliwe. 53
  54. 54. BIBLIOGRAFIA 1. R. Borkowski, D. Wysocki, Instytucje wychowania resocjalizującego, Wydawnictwo Naukowe NOVUM sp. Z o.o., Płock 2001; 2. J. Brzeziński, Elementy metodologii badań psychologicznych, PWN, Warszawa 1984; 3. Cz. Czapów, Wychowanie resocjalizujące. Elementy metodyki i diagnostyki, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1980, wyd. 2; 4. W. Dutkiewicz, Podstawy metodologii badań do pracy magisterskiej i licencjackiej z pedagogiki, Wydawnictwo Stachurski, Kielce 2000; 5. Z. Glapiak, Ośrodek Kuratorski w Lesznie na tle współczesnych problemów resocjalizacji, Drukarnia i Oficyna Wydawnicza FORMAT, Leszno 2003, wyd. 1; 6. K. Gromek, Kuratorzy sądowi – komentarz, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2005, wyd. 2; 7. M. Guziuk, Podstawy metodologiczne prac promocyjnych, Fundacja Studiów i Badań Empirycznych, Warszawa 2000, wyd. 2; 8. B. Hołyst, Wielka Encyklopedia Prawa, Wydawnictwo Prawo i Profilaktyka Gospodarcza, Białystok-Warszawa 2000; 9. T. Jedynak, K. Stasiak (red.), Zarys metodyki pracy kuratora sądowego, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2010, wyd.2; 10.M. Kalinowski, Vademecum rodzinnego kuratora sądowego, Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, Warszawa 1984; 11.U. Kalina-Prasznic (red.), Encyklopedia prawa, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2007; 12.M. Kopeć-Chrościcka, Kurator sądowy. Zadania profilaktyczne i resocjalizacyjne, WSP im. Marii Grzegorzewskiej, Warszawa 1984; 13.Z. Krzysztoszek, Uwarunkowania, założenia i metody badań pedagogicznych, Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1977, wyd. 1; 54
  55. 55. 14.K. Kuberska-Gaca, A. Kościńska, Metodyka pracy kuratora sądowego i opiekuna społecznego, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Częstochowie, Częstochowa 1986, wyd. 1; 15.M. Łobocki, Metody i techniki badań pedagogicznych, Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2003; 16.M. Łobocki, Metody badań pedagogicznych, PWN, Warszawa 1982; 17. M. Łobocki, Wprowadzenie do metodologii badań pedagogicznych, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2006; 18.J. Majer, Zostań kuratorem, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1984, wyd. 1; 19.W. Okoń, Słownik Pedagogiczny, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1984 wyd. 3; 20.R. Opora, Rola sędziów i kuratorów w resocjalizacji nieletnich, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2006; 21.Z. Ostrihanska, A. Greczuszkin, Praca z indywidualnym przypadkiem w nadzorze rodzinnego kuratora sądowego, Wydawnictwo Norbertinum, Lublin 1999; 22.A. Paszkiewicz, Podmiotowe traktowanie wychowanka w pracy rodzinnego kuratora sądowego, Wydawnictwo Norbertinum, Lublin 2006; 23.T. Pilch, Zasady badań pedagogicznych, Wydawnictwo Żak, Warszawa 1995, wyd. 2; 24.T. Pilch, T.Bauman , Zasady badań pedagogicznych. Strategie ilościowe i jakościowe, Wydawnictwo Akademickie Żak, Warszawa 2001; 25.K. Pospiszyl, M. Konopczyński, Resocjalizacja – w stronę środowiska otwartego, Wydawnictwo Pedagogium, Warszawa 2007; 26.K. Pospiszyl, Resocjalizacja nieletnich. Doświadczenia i koncepcje, Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1990; 27. L. Pytka, Pedagogika resocjalizacyjna. Wybrane zagadnienia teoretyczne, diagnostyczne i metodyczne, Wydawnictwo Akademii Pedagogiki Specjalnej, Warszawa 2001; 55
  56. 56. 28.Z. Skorny, Prace magisterskie z psychologii i pedagogiki, Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1984; 29.B. Stańko-Kawecka, Prawne podstawy resocjalizacji, Kantor Wydawniczy Zakamycze, Zakamycze 2000; 30.J. Sztumski, Wstęp do metod i technik badań społecznych, wyd. Śląsk sp. z o.o. Wydawnictwo Naukowe, Katowice 1999; 31.J. Śpiewak, Kurator sądowy w postępowaniu karnym wykonawczym. Poradnik dla sprawujących dozory, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 2000; 32.B. Urban, J.M. Stanik, Resocjalizacja, t. 2, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008; 33.B. Zinkiewicz (red.), Współczesna kuratela sądowa, Wydawnictwo Górnośląskie Wyższej Szkoły Pedagogicznej im. Augusta Hlonda, Mysłowice 2006; 34.Ustawa z dnia 6 czerwca 1997r. Kodeks karny wykonawczy (Dz.U.1997.90.557); 35.Ustawa z dnia 27 lipca 2001r. o kuratorach sądowych (Dz.U.2001.98.1071). 56
  57. 57. ZAŁĄCZNIKI KWESTIONARIUSZ WYWIADU Z kuratorami sądowymi Dane ogólne 1. Płeć 2. Wiek 3. Jaki jest Pana/Pani staż pracy? 4. Jaki jest Pana/Pani stopień zawodowy? 5. Jaki jest Pana/Pani profil ukończenia studiów wyższych? 6. Czy ukończył Pan/Pani studia wyższe? Jakie doświadczenia w działalności resocjalizacyjnej, opiekuńczej lub wychowawczej miał Pan/Pani przed zostaniem kuratorem społecznym? 7. Jakie były powody podjęcia przez Pana/Panią pracy w zawodzie kuratora sądowego? Dlaczego kurator sądowy dla dorosłych/dla nieletnich? Zadania kuratorów sądowych i ich skuteczność 8. Jakie są Pana/Pani główne zadania jako kuratora zawodowego dla dorosłych/nieletnich? 9. Czy wszystkie te zadania można zrealizować w praktyce? Czy teoria pokrywa się z praktyką? 10.Jakie funkcje/jaką rolę spełnia kurator dla dorosłych/nieletnich? 11. Podstawowe metody pracy kuratora sądowego to casework, groupwork i network. Czy stosuje Pan/Pani te metody? Czy wszystkie z nich? Czy pozwala na to czas? 57
  58. 58. 12.Którą z tych metod stosuje Pan/Pani najczęściej? Dlaczego? 13.Która z tych metod jest Pana/Pani zdaniem najbardziej skuteczna/przydatna w pracy z podopiecznymi? Dlaczego? 14.Jakie wcześniej założone zadania realizuje się poprzez te trzy metody? 15.Jak ocenia Pan/Pani efektywność tych trzech metod? Czy spełniają one swoje zadania? 16.Jakie są Pana/Pani główne obowiązki jako kuratora sądowego sprawującego dozór/nadzór nad daną osobą? 17.Co Pana/Pani zdaniem decyduje o pomyślnej resocjalizacji podopiecznych? Praca z podopiecznymi i stosunek do niej 18.Jak ocenia Pan/Pani pracę z podopiecznymi? Jakie trudności niesie za sobą praca kuratora sądowego dla osób dorosłych/nieletnich? Z jakimi problemami w pracy z podopiecznymi spotyka się Pan/Pani najczęściej? 19.Czy wszyscy podopieczni, z którymi miał Pan/miała Pani okazję pracować chętnie podejmują współprace? Czy przychodzi im to z trudem, oporem? 20.Czy Pana/Pani zdaniem, kurator sądowy powinien nie tylko wykonywać orzeczenia sądu, ale także być – w relacjach z podopiecznymi – nauczycielem, pedagogiem, mentorem, doradcą i opiekunem? Czy podchodzić do spraw wyłącznie zawodowo? Współpraca kuratora ze szkołą, rodziną, instytucjami, placówkami 21.Czy jako kurator dla dorosłych często współpracuje Pan/Pani z rodziną podopiecznego? Jak wygląda ta współpraca? Czy łatwo się ją nawiązuje? Jak rodzina do Pana/ Pani podchodzą? 22.Jak wygląda współpraca kuratora dla nieletnich ze szkoła? Czy jest systematyczna? Czy nauczyciele chętnie współpracują? 58
  59. 59. 23.Jak wygląda współpraca kuratora rodzinnego z rodziną podopiecznego? Jak podchodzą do Pana/Pani rodzice? Jakie zadania są przez to realizowane? 24.А jak wygląda współpraca z instytucjami, placówkami? Z jakimi najczęściej? Dagmara Lec Gdynia, dnia 04.05.2011r. 59
  60. 60. Imię i nazwisko 9771 Numer albumu OŚWIADCZENIE Oświadczam, że przedłożoną do egzaminu dyplomowego pracę pt. „Zadania kuratora sądowego wynikające z przepisów а stan faktyczny” kończącą studia licencjackie napisałam samodzielnie. Przy wykonywaniu pracy nie zlecałam jej opracowania ani żadnej jej części innym osobom, jak też nie skopiowałam cudzych opracowań i przestrzegałam postanowień Ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Ponadto oświadczam, iż treści zaczerpnięte z literatury przedmiotu są oznaczane w tekście oraz w przypisach w sposób ogólnie przyjęty dla prac naukowych. Jednocześnie przyjmuję do wiadomości, że gdyby powyższe oświadczenie okazało się nieprawdziwe, jestem świadoma zasadności cofnięcia decyzji o wydaniu mi dyplomu. Wyrażam zgodę na udostępnianie mojej pracy dyplomowej czytelnikom zgodnie z regulaminem Biblioteki AMW. ....................................................... podpis osoby składającej oświadczenie STRESZCZENIE 60
  61. 61. I. Tytuł pracy dyplomowej w języku polskim Zadania kuratora sądowego wynikające z przepisów а stan faktyczny. II. Tytuł pracy dyplomowej w języku angielskim Tasks of probation officer consequential from rules of law and actual state. III. Główne cele Celem moich badań jest zapoznanie się z zadaniami, które powierza się kuratorom sądowym w sprawowanych przez nich nadzorach i dozorach a także sprawdzenie, czy zadania kuratorów zawarte w przepisach są rzeczywiście realizowane. IV. Metody badawcze wykorzystane w pracy W niniejszej pracy wykorzystałam metodę indywidualnych przypadków. V. Wyniki pracy Przeprowadzone przeze mnie badania za pomocą techniki wywiadu pozwoliły zrealizować założone cele mojej pracy. Dowiedziałam się czy zadania, regulowane przepisami są faktycznie wykonywane przez nich w praktyce. Wywiady z kuratorami dowiodły, że nie wszystkie z zadań ujętych w przepisach kuratorzy są w stanie osiągnąć. Według badań większość z nich można zrealizować, jednak są sytuacje, które to utrudniają lub nawet uniemożliwiają. 61

×